بیران سخن
پيشگفتار
در ادبيات شفاهي تاجيكان و فارسي زبانان راجع به اشخاص بزرگ علم و فرهنگ نقل و روايت و قصه و افسانه هاي زيادي موجود است.
مجموعه ’’ پيران سخن در قصه هاي كهن ’’ كه به عنوان يك ارمغان فرهنگي خدمت خوانندگان ارجمند تقديم مي گردد ، تعدادي ازين روايت هاي مردمي در رابطه به شخصيت و روزگار و فعاليت نمايندگان برجستة ادبيات كلاسيك فارس و تاجيك يا دري زبانان : رودكي ، ابوعلي بن سينا ، حكيم ابو القاسم فردوسي ،،ناصر خسرو قبادياني ،حكيم عمر خيام، شيخ عطار نيشاپوري ،مولانا جلال الدين بلخي،شمس تبريزي، شيخ سعدي شيرازي ، حافظ شيرازي، ،كمال خجندي ، مولانا عبد الرحمان جامي , علي شير نوايي ، ميرزا عبدالقادر بيدل و زيب النسا مخفي را، احتوامي نمايد.
مسلم است كه اديبان نامبرده ارجمندترين ميراث علمي وادبي را به گنجنية تمدن جهاني براي ابد به ارمغان گذاشته اند.
نبوغ وگسترة پرپهناي علمي ، آزادگي وبي ريايي ، ارجمندي معنوي وروحاني ، تواضع و خاكساري اين ابرمردان سبب گرديده است تادررابطه بااين شخصيت ها روايتها و افسانه هاي فراواني هستي يابد .
سلسلة ازاين نقل وروايت وافسانه ها كه نمونه هاي آنها در طول سالهاي گوناگون با تشبث وسعي وكوشش شخصيت هاي علمي ، ادبيان ، مورخان و فلكلورشناسان در مجموعه ها, تذكره ها و اثرهاي علمي وبديعي منظور خوانندگان گرديده است، منبع كتابي دارند ، ولي دراثر تداوم شفاهي وانتقال ازسينه ها به سينه هاو از نسلي به نسلي درطي اعصاروقرون به ديگر گوني هاي دچار آمده , وقرينه ها پيدا كرده اند .روايت ملاقات فردوسي دردربار سلطان محمود با شاعران عنصري ، فرخي و عسجدي نمونة برجستة اين قبيل اثر ها بشمار مي رود . اين اثر درتاجيكستان، ازبكستان ، ايران وافغانستان طي صد ها سال ، ميان مردم فارسي زبان درواريانت هاي مختلفش عرض وجود نموده است. برخي از نسخه بدل ها ي آنرا مرتبان بياض ها ، مصنفان تذكره ها، به صفت سند راه زندگي فردوسي، استفاده برده اند .
سلسله ديگر عبارت ازروايت و افسانه هاي اند كه سر چشمة كتابي ندارند ولي بين مردم فارسي زبان بسي مشهور اند . زمان ، مكان ومولفان چنين اثر ها ي منصوب به ادبيات شفاهي را مشخص گفتن ازامكان بيرون است . ازاين نوع اثر ها تمام مردمان كشور هاي فارسي زبان برابر استفاده مي كنند كه روايت هاي “ بوي جوي موليان آيد همي “ ، “تخلص فردوسي “ ، “ تيمور لنگ سر قبر فردوسي “ وغيره از جملة آنهايند.
نقل و روايت هاي نيز موجود اند كه آنها صرف منصوب به ادبيات شفاهي تاجيكان آسياي مركزي اند و نمونه هاي اين نوع اثرها را خصوصاُ در بارة ابوعلي سينا ، فردوسي ، حافظ ، سعدي و جامي دربسيارشهر و ناحيه ها ي تاجيكستان و محل هاي تاجيك نشين ازبكستان مي توان به دست آورد . نقل و روايت هاي كه به شخصيت رودكي و ناصر خسرو ارتباط دارد، از همين گونه اند .
تاجائيكه اطلاع داريم ، اين گونه روايت ها ي خاص و محلي درناحيه ، ولايت و كشور هاي ديگر نيز به وجود آمده و محض ميان مردم همان مكان مشهور گشته اند . گويندگان اين گونه روايتها، همگان آدمهاي تهجايي وبومي اند و در باره محل ، ناحيه ، شهر و ولايت خود قصه ها ، افسانه ها ونقل و روايت هاي بسيار مي دانند .
طوري كه مي بينيم ، حدود گسترش نقل و روايت ها ي مورد نظر بسي وسيع و دامنه دار است . طبق معلومات بعضي منبع ها نمونه هاي اين نقل و روايت ها حتي تا به تركيه ، عربستان ، هندوستان و پاكستان نيز دامن پهن كرده است .
شايد سوالي پيش آيد كه نقل و روايت هاي مربوط به اين يا آن اديب دركدام كشور ها بيشتر گسترش يافته اند؟ ايضاح اين مسئله هنوز ازامكان بيرون است . فعلاٌ فقط همين قدر مي توان گفت كه نقل و روايت هاي مربوط به اين ياآن اشخاص مذكور، احتمال دركشوري بيشتر گسترش پيداكرده باشد كه شخص درآن مملكت زندگي وفعاليت كرده است .
ولي يك مسئله كاملاٌ روشن است كه به اين قبيل نقل وروايت ها درهر جايي ودرهر مكاني، مردم هميشه علاقه و توجه زيادي دارندو نمونه هاي آنها را در محافل و جمع آمدها ، شب نشيني ها و صحبت هاي خاصه مي گويند ومي شنوند . ازطرف استادان و معلمان ادبيات گفتن و شنيدن اين اثر ها هنگام تدريس حيات و ايجاديات اين اديبان مشاهده مي شود .
بايد گفت كه اكثريت گويندگان اين اثر ها آدمهاي با سواد اند وشخصيت هاي اند كه از اثر هاي معروف ادبيات كلاسيك فارسي ، بخصوص از اثر هاي كه درمحفل هاي ادبي و معركه هاي كتابخوانها ، درمهمانخانه ها و الو خانه ها قرائت مي شدند ، خوب آگاهند .
اما آنهائيكه از نعمت خط و سواد بي بهره اند ، اين قبيل روايت ها را كم مي گويند ويا تماماٌ نمي گويند .سبب اين حادثه معلوم است . از آفت كار آن همه بزرگي ، مقام و مرتبه و آبرو و اعتبار بلند اين اديبان, نمي گذارد و امكان نمي دهد كه هر كس دانسته و ندانسته دربارة آنها سخني بگويد ويا به گفتن نقل وروايتها ي دربارة آنها جرئت كند . بسياري ها اين كار را از ترس آن به عهده نمي گيرند كه مبادا در شئان اين بزرگان كدام سخن غلط وبي جا نگويند ، گر چه كه ايشان تعدادي از اين نقل وروايت ها راخوب مي دانند و درگفتن اثر هاي فولكلوري ماهرند .
به اين مناسبت مي خواهم صحبتي را كه درروز هاي تياري به جشن هزاره ابوعلي سينا سال 1980 بين ما و حافظ خلقي تاجيكستان و گور اوغلي سراي نامي ، حكمت رضا به وقو ع پيوسته بود ، ذكر نمايم. درآن روز ها ما براي ترتيب دادن مجموعة نقل وروايت ها، عايد به ابن سينا مواد جمع آوري مي كرديم .
با همين مقصد به خانه حكمت رضا به ديهة بن حصارك رفتيم .اكة حكمت به افتخار تشريف ما چند نفر ازمو ي سفيدان همسايه اش را به خانه دعوت كرد . بعد فرصتي ,مقصد نزد او آمدن مان را فهمانديم و از وي خواهش كرديم كه درباره ابوعلي ابن سينا هر چه مي داند ، به ما بگويد. مو سفيد كمي فكر كرد وبعد گفت( مضوناٌ):من دربارةابوعلي ابن سينا حكايه هاي زياد شنيده ام ، بعضي آنها راحاضرهم درياد دارم ، ليكن از گفتن آنها مي ترسم . جونكه ابوعلي ابن سينا آدم بزرگ بوده است ، ويرا رنگ لقمان حكيم ،طبيب زور بودن مي گويند . ازروي شنيده هايم ابن سينا شخصي بوده است كه درزمانش به علم و دانش وي هيچ كس برابر شده نمي توانسته است . من مي ترسم كه درحق او يگان گپ دروغ نگويم ، يگان سخنم غلط نبرايد ، اگر يگان گپ غلط يا دروغ از دهانم برايد به شئان او خوب نمي شود . تو از من گور اوغلي راپرس ، عوض راپرس كه چه قدر خواهي ، مي گويمت . اما در بارة ابن سينا از من چيزي مپرس.
گويندگان ديگر نيز به گفتن روايت ها در باره ابن سينا ، فردوسي ، سعدي ،حافظ ، ناصر خسرو و جامي جرئت نمي كنند تا به نا خواست درتوصيف شخصيت ايشان به رخ دادن كدام خطايي راه ندهند . براي تقويت اين نتيجه گيري نقل جالب گوينده ماهر باسواد ، قاضي جان اف نورالدين راكه سال 1980 به سن 75 سالگي بود ، روي كاغذ مي آريم . او گفته بود ( عيناٌ): من درباره ابو علي ابن سينا چند مقال مي دانم كه انها را در سالهاي بچگي ام در كان بادام از پدرم ، از مو سفيدان همسال ،دروقت مكتب پرتيوي (حزبي)شهر تاشكند خوانده ام ،يا دراستالين آباد كار كردنم از آدمان ، از يار و دوستان , برادران و هم كاران شنيده ام . چندي از آنها را از كتاب ها خوانده ام . راست گپ ، من از گفتن آن حكايه ها مي ترسم ، چونكه ابوعلي ابن سينا دانشمند بزرگ ، عالم ،حكيم شهرتمند بودگي . مي ترسم كه دربارة همين خيل آدم يگان گپ غلط گفته نمانم ، اگر يگان خيل غلط از طرف من صادر شود ، نغز نمي شود درشئان او. اگر ديگر حكايه هاراگوي ، گوئيد ,با دل و جان مي گويم و اما در باره ابن سينا چونكه مي ترسم ، اين كار هر كس نه .
از گفته هاي بالا بر مي آيد كه در واقع گويندگان ماهر, نقل وروايت و حكايه هاي عايد به اديبان نامبرده راكار خيلي جدي و بسي مسئوليت ناك مي دانند . به پنداشت آنها از عهده اين كارتنها شخصاني برامده مي توانند كه از دانش و معرفت بر خوردارند و به هريك سخن خود، باور و اعتماد كامل دارند ؛يعني آنها خوب احساس مي كنند كه درباره اين قبيل بزرگان سخن گفتن هنر هركس نيست .
“ پيران سخن درقصه هاي كهن “ نخستين مجموعة نسبتاُ مكمل نقل و روايت هاست كه در جمهوري تاجيكستان ، با همت و اهتمام شخصي نگارندگان اين سطر ها به طبع مي رسد .
مواد مجموعه مذكور رامنبع و منشا همان نقل وروايت ها و قصه و افسانه هاي تشكيل مي دهد كه آ نها دردوام تقريباٌ نيم عصر در بنياد شعبةفولكلور پژوهشگاه زبان و ادبيات رودكي آكادمي علوم تاجيكستان از طرف خادمان علمي همين شعبه، هنگام هيئات اعزامي سير شمار (فراوان) فولكلوري وبا همكاري متخصصان ايجاديات شفاهي خلق از شهر وناحيه ها و دهات گوناگون تاجيكستان و محل هاي تاجيك نشين ازبكستان ،بخارا , سمرقند ,تاشكند , وادي فرغانه و ولايت هاي سرخان درياوقشقه دريا وغيره گرد آورده شده اند . درمجموعه همچنين نقل وروايت هاي چاپ شده درصفحه هاي مجموعه هاي فولكلوري, اثر هاي علمي , مجله ها و روزنامه ها ي دولتي تاجيكستان ، ايران و افغانستان نيز شامل گرديده است . قسمتي از ين نقل و روايت ها، سوژه هاي معلومند ،ولي تكرار محض نيستند . آنها از اثر هاي كه سالها پيش به طبع رسيده اند, در ساختار مندرجه و تصوير فرق مي كنند .
نقل وروايت و قصه وافسانه هاي اين مجموعه از آن جهت خوشايند وجالبند كه درآنها زندگينامه ,خصلت , رفتار و كردار و فعاليت علمي و ادبي اشخاص مورد نظر واقعبينانه باز تاب گرديده است . دراين اثر ها توده هاي مردم از روي دانش , فهمش و پنداشت خود كوشيده اند آنها رادر حيات ،آنگونه كه تصور مي كردند، همان خيل نشان دهد .
اگر اجمالاٌ بامحتواي نقل و روايت هاي مجموعه آشنا گرديم ,روشن مي گردد كه درآنها مهمترين مسله هاي اخلاق وتربيه مورد محاكمه و بررسي قرارگرفته اند. درآنها خصوصاٌ غايه هاي نيكي و نيكو كاري ، انسان پرور ي, همت بلندي و ترغيب آموزش علم و دانش و امثال اينها از بزرگترين محك اخلاقي دانسته مي شود .اين روايت ها ثابت مي نمايند كه صاحب بودن به خصلت هاي نيك انساني از عظيم ترين سعادت زندگي و مهمترين عامل هاي افتخار هريك فرد است كه اين گونه مسئله ها و غايه ها با مسئله ها وغايه هاي اثر هاي داير به اخلاق وآداب نوشتة اين اديبان و دانشمندان مطابقت مي نمايند
باايمان كامل مي توان گفت كه نقل وروايت هاي شامل اين مجموعه مهر نامة خلق است نسبت به سخنوران عجم , به اديبان توانا و پر آوازة ادبيات فارس و تاجيك .اين اثر هارا بي شبهه مي بايد يك نوع ظهورات احساس قدرشناسي ,بيانگر گراميداشت و ارج گذاشتن نام و مقام اين بزرگان ازطرف هموطنان و هم ملتانشان دانست .
نقل وروايت وقصه وافسانه هاي اين مجموعه منبع و سر جشمه پر ارزشي براي توضيح و تصحيح بعضي از پهلو هاي زندگي نامه اين اديبان و تشريح برخي از آثار آنان به شمار مي روند .
مواد مجموعه، ثابت مي نمايد كه اديبان و دانشمندان نامدار با آثار ادبي و علمي خود ميان مردم اعتبار خاصه دارند . مردم از سر گذشت اديبان خوب آگاه هستند .
مطالعه و بررسي اين آثار چند پهلوي روابط و تاثير متقابلة ادبيات كتابي و ايجاديات بديعي شفاهي راروشن خواهد كرد . اين چنين تحليل همه جانبه اين قصه و روايت ها به چندي از سوال هاي تاامروز بي جواب روابط فرهنگي مردمان كشور هاي فارسي زبان ومشرق، پاسخ خواهد گفت .
هنوز روايت , قصه وافسانه هاي عايد به اديبان فوق الذكر به طور كافي گرد آوري نشده است . يقيناٌ درباره آنها درميان مردم روايت و قصه و افسانه ها خيلي زيادند كه گرداوري ,تنظيم ونشر و تدقيق ژرف آنهااز وظيفة هاي پر افتخار پژوهشگران رشتة ادبيات و فلكلور خواهد بود .
درمجموعه, قصه وروايت هاي محفوظ دربنياد فلكلور تاجيك درپژوهشگاه زبان وادبيات رودكي، مواد نشر شده ٍدرمطبوعات جاري و در اثر هاي محققان ادبيات و اديبان قرن هاي گذشته و معاصر, وارد گرديده است. كل اثر ها شناسنامه خودرا دارند و برخي از آنها ميان مردم نسخه بدلها ( واريانت ) پيدا كرده اند . تهيه گران از چندين واريانت يكي را انتخاب نموده , شامل مجموعه كرده اند . چه خوب است اگرخوانندگان محترم، قصه و روايت و نقل هاي مربوط به اديبان گذشته و امروز تاجيك و فارس راكه در زادگاه خويش مي شنوند و يا به ياد دارند به تهيه گران اين مجموعه بفرستندتا در چاپهاي بعدي مورد استفاده قرار گيرد
نشاني ما: تاجيكستان , شهر دوشنبه –65 ,خيابان رودكي ,21 ,پژوهشگاه زبان و ادبيات رودكي
درمجموعه چندي از روايت ها دردو نسخه مورد استفاده قرار گرفته اند . اين كار از آن سبب لازم دانسته شد كه هر كدا م از نسخة اين يا آن روايت، از نسخة ديگر خود از جهت مضمون و مندرجه, طرز تصوير ,ساختار و بديعيت فرق دارد . خوانندْ گرامي مي تواند هر كدامي از آن نسخه ها را به حيث يك اثر عليحدة فلكلوري مطالعه نمايد .
زبان و طرز بيان نقل وروايت هاي مجموعه دراشكال گوناگون به مشاهده مي رسد . اگر يك قسم آنها به زبان ادبي گفته شده باشند ,قسم ديگر شان آميخته خصوصيت هاي زبان ادبي و بعضي جهت هاي لهجه اين يا آن محل اند .چون مجموعه به مطالعه دايره وسيع خوانندگان فارسي زبان پيشنهادمي شود زبان برخي از متنها كه با رعايت خصوصيت هاي لهجة محل ثبت گرديده اند، تا حد امكان مورد تحرير قرار گرفته اند كه خود مي تواند موادي باشد براي زبانشناسان ، جامعه شناسان و عرصه هاي ديگر .
دوكتور داداجــان عـابدوف
دوكتور شمس الحق آريان فر