خبرنگارها هيچ‌گاه نبايد نظر خود را در خبرها، كليپ‌های ويدیويي، وبلاگ‌ها، يا ‏تالار گفت‌وگوهاي اينترنتي)چت روم) درباره كارشان بيان بكنند. هر گاه از اين اصل ‏اساسي پيروي نكنيد ممكن است آن اعتمادي كه نشريه شما در ذهن جامعه به وجود ‏آورده بر باد برود.‏

اين قاعده براي همه خبرها بايد رعايت شود. اما به آن معنا نيست كه نظرات جايي در ‏خبرهايي كه مي‌نويسيم ندارند. در بسياري از موارد نظرات براي فهم بهتر ماجرا يا ‏خبر ضروري هستند چون باعث می‌شود خواننده خبر را بفهمد و بهتر بتواند پيامدهاي ‏يك ماجرا را درك كند. براي اين منظور، بايد اظهارات را به صورت نقل قول بياوريد ‏و بگوييد چه كسي اين نقل قول را بيان كرده است.‏

اگر به نقل از يك منبع ناشناس بنويسيم، «من اعتقاد دارم كمپني (G.M) در مسير سود گام ‏نهاده و پيش‌بيني مي‌كنم كه سهامش ظرف شش ماه آينده 20 درصد بالا برود،» ممكن ‏است ما را محكوم كنند كه داريم از منافع يك شركت طرفداري مي‌كنيم. اگر ما را ‏محكوم بكنند كه داريم در جهت منافع منبعی کار می‌کنیم تا سهام شركتش را افزايش ‏بدهيم، راهي براي دفاع از خود نداريم.‏

اما اگر بنويسيم، « «من اعتقاد دارم كمپني ‏(G.M)‏ در مسير سود گام نهاده و پيش‌بيني ‏مي‌كنم كه سهامش ظرف شش ماه آينده 20 درصد بالا برود،» اين را جو مو تحليلگر ‏ارشد بازار سهام در موسسه سرمايه‌گذاري مان‌چاك گفت كه 7.3 درصد سهام كمپني ‏(G.M)‏ را دارد.» آن وقت راهي براي دفاع از خود باقي گذاشته‌ايم.‏

تحليل‌ بخشي ارزشمند از كاري است كه ما انجام مي‌دهيم. تحليل باعث می‌شود ‏خواننده عميق‌تر به اتقافات و قضايا نگاه کند. به علاوه، از زواياي جديدي روي ‏موضوعات نور می‌تاباند، بي‌آن كه اصول و استانداردهاي حرفه‌اي روزنامه‌نگاري را ‏زير پا بگذارد.‏

قضاوت حرفه‌اي نويسنده نقش بزرگی در تحليل خوب دارد، هر چند بايد حواسمان ‏جمع باشد پا به درون دنياي اظهار نظر نگذاريم. تحليل خوب بر مبناي اطلاعات ‏تثبيت شده و قوي استوار است، همین طور داده‌هايي كه در اختيار داريم و بايد بر بستر ‏شناخت خوب نويسنده از موضوع و همچنين استفاده مناسب از منابعي كه نام‌شان در ‏خبر ذكر مي‌شود نوشته شده باشد.‏

نکته:  تحليل نبايد منعكس كننده نظري باشد كه همه بر سر آن توافق دارند؛ اتفاقا ‏بسياري از تحليل‌هاي خوب همين اتفاق نظر همگاني را به چالش مي‌كشند. ‏
مطلبي كه عنوان «تحليل» را يدك مي‌كشد به عنوان مطلبي تخصصي با اطلاعات ‏عميق به درد گروهي خاص از خوانندگان می‌خورد.‏

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

پرش به: ناوبری, جستجو!

نشان‌گذاری

آپاستروف ( ’ ' )

پرانتزها (( )), ([ ]), ({ }), (< >)

دونقطه ( : )

ویرگول ( , )

خط فاصله ( ‒, –, —, ― )

سه نقطه ( …, ... )

علامت تعجب ( ! )

نقطه ( . )

گیومه ( « » )

خط فاصله ( -, ‐ )

علامت سوال ( ? )

علامت نقل‌قول ( ‘ ’, “ ” )

نقطه ویرگول ( ; )

خط مورب ( / )

solidus ( ⁄ )

جداکنندگان کلمات

فاصله‌ها ( ) ( ) ( ) ( ) (␠) (␢) (␣)

interpunct ( · )

عمومی

ampersand ( & )

ات ساین ( @ )

علامت ستاره ( * )

بک‌اسلش ( \ )

بولت ( • )

caret ( ^ )

واحد پول عمومی: ( ¤ )

ویژه: ฿, ¢, $, €, ₭, £, ₦, ¥, ₩, ₪

daggers ( †, ‡ )

درجه ( ° )

علامت تعجب برعکس ( ¡ )

علامت سوال برعکس ( ¿ )

نماد عدد/پوند ( # )

numero sign ( № )

ordinal indicator (º, ª)

درصد ( %, ‰, ‱ )

pilcrow ( ¶ )

پریم ( ′ )

بند ( • )

tilde/swung dash ( ~ )

umlaut/diaeresis ( ¨ )

underscore/understrike ( _ )

عمودی/پایپ/خط شکسته ( |, ¦

نشان‌های بی‌استفاده

asterism ( ⁂ )

index/fist ( ☞ )

therefore sign ( ∴ )

because sign ( ∵ )

interrobang ( ‽ )

irony mark ( ⸮ )

lozenge ( ◊ )

reference mark ( ※ )

ن . ب . و

 این مقاله به تمیزکاری نیاز دارد. لطفاً آن را تا جایی که ممکن است از نظر املا، انشا، چیدمان و درستی بهتر کنید. سپس این الگو را از بالای مقاله حذف کنید. محتویات این مقاله ممکن است غیرقابل اعتماد و نادرست یا جانبدارانه باشد یا قوانین حقوق پدیدآورندگان را نقض کرده باشد.

علامت تعجب یک نشانهٔ نوشتاری است. که معمولاً برای ابراز احساسات قوی یا شدت زیاد بکار می‌رود و معمولاً پایان جمله را نشان می‌دهد. جمله‌ای که آخرش علامت تعجب است یا یک حرف ندا («جون!»، «آخ!») یا یک فرمان («ایست!») و یا حیرت را نشان می‌دهد («روی زمین جای پای یک پاگندهٔ غول‌آسا بود!»).

در اصطلاحات برنامه‌نویسی رایانه، علامت تعجب «بنگ» نیز خوانده می‌شود.

علامت‌های تعجب ممکن است برای تاکید بیشتر تکرار شوند («معرکه‌است!!!»)، ولی این رویه در نوشتار رسمی غیرقابل‌قبول است.[۱]

علامت تعجب برای نخستین بار در ۱۴۰۰ به چاپ انگلیسی معرفی شد، و تا میانهٔ دههٔ ۱۶۰۰ به عنوان «علامت ستایش» شناخته می‌شد.[۲] در درست‌نگاری آلمانی، این علامت برای نخستین بار در انجیل لوتر در ۱۷۹۷ ظاهر شد.[۳].

علامت تعجب تا پیش از دههٔ ۱۹۷۰ در ماشین‌های تایپ دستی استاندارد گنجانده نشده بود. به جای آن باید یک نقطه (نشانهٔ نوشتاری) تایپ می‌کردید، با یک پس‌فاصله برمی‌گشتید و یک آپوستروف تایپ می‌کردید. [۴].

[ویرایش] هشدارها

علامات هشدار اغلب یک علامت تعجب درون قابی مثلثی استعلامات تعجب برای جلب توجه به هدارهای خطر، و مسائل پیش‌بینی نشده بکار می‌رود. این علامت‌ها در محیط‌های پرخطر و تجهیزات بالقوه خطرناک معمول هستند. یک نوع معمول این هشدار یک مثلث زرد با یک علامت تعجب است، ولی مثلث سفید با حاشیهٔ قرمز در علامت‌های خطر اروپایی معمول هستند.

[ویرایش] زبان‌های طبیعی

 برای این بخش از این مقاله منابع لازم نیامده‌است. لازم است بر طبق اصول اثبات‌پذیری و شیوه‌نامهٔ ارجاع به منابع منبعی برای آن ذکر شود. مطالب بی‌منبع احتمالاً در آینده حذف خواهند شد.

برای فاصله‌گذاری پس از علامت تعجب، بخش مربوطه را در نقطه ببینید.

[ویرایش] تبلیغات و ادبیات انگلیسی

استفادهٔ مکرر از علامت تعجب در نوشتار در تبلیغات رایج است. برخی نام‌های تجاری علامت تعجب دارند (مثال: موتور جستجوی یاهو و مسابقهٔ تلویزیونی جپاردی!. عنوان چندین کمدی موزیکال مانند اوکلاهوما! و اوه! کلکته! نیز علامت تعجب دارد.

استفادهٔ بیش از حد از علامت تعجب معمولاً نشانگر نویسندگی ضعیف است، زیرا معمولاً خواننده را منحرف می‌کند و از ارزش علامت را می‌کاهد. برخی نویسندگان، مانند تام ولف آمریکایی، هرچند، به استفادهٔ آزاد و بی‌شرمانه از علامت تعجب معروفند.

[ویرایش] نام اماکن

شهر انگلیسی وستوارد هو!، نامیده شده پس از رمان چارلز کینگزلی، تنها نام مکانی در پادشاهی متحده است که رسماً علامت تعجب دارد. شهری در کبک به نام سن-لویی-دو-ها! ها! وجود دارد که به طور رسمی در نامش دو علامت تعجب دارد

[ویرایش] زبان‌های شرقی

علامت تعجب همچنین در عربی، عبری، چینی، کره‌ای و ژاپنی (که از خط لاتین استفاده نمی‌کند) بکار می‌رود.

[ویرایش] فرانسوی

در فرانسوی علامت تعجب برای نشانه‌گذاری دستور یا تقاضا بکار می‌رود: viens ici ! (فارسی: «بیا اینجا»). مانند علامت سوال (؟)، دونقطه (:) و semi-colon (;)، قبل از علامت تعجب یک فاصله می‌گذارند.

[ویرایش] آلمانی

در آلمانی، علامت تعجب چندین استفاده‌ٔ خاص دارد که برایشان انگلیسی اشکال دیگری از نقطه‌گذاری را بکار می‌برد:

در قسمت سلام نامه که در انگلیسی آخرش ویرگول می‌گذارند: Lieber Hans! (انگلیسی: «Dear Hans,») در این صورت نخستین واژهٔ خط بعدی با یک حرف بزرگ شروع می‌شود. هرچند، استفاده از ویرگول، ماند انگلیسی، قابل‌قبول‌تر و رایج‌تر است.

در علامات، نه فقط علامات خطر که در پایین شرح داد می‌شوند، علامت تعجب برای تاکید محتوای علامت بکار می‌رود: Betreten verboten! (فارسی: «ورود غیرمجاز ممنوع!»)

در پایان یک جملهٔ امری: Ruf mich morgen an! (فارسی: «فردا با من تماس بگیر!»)

[ویرایش] اسپانیولی

در زبان اسپانیولی، جمله یا clauseی که آخرش علامت تعجب است همچنین باید با یک علامت تعجب وارونه شروع شود (این در مورد علامت سوال‌هم صدق می‌کند):

¿Estás loco? ¡Casi la mataste! (فارسی: «دیوونه شدی؟ داشتی می‌کشتیش!»)

برای مکاتبات غیررسمی، هرچند، استفاده از علامت تعجب و سوال وارونه کم کمتر رایج است.

[ویرایش] به عنوان یک حرف

در زبان‌های خویسان، و در الفبای آواشناسی بین‌المللی، علامت تعجب به عنوان یک حرف برای نشان دادن صدای کلیک postalveolar (که در درست‌نویسی زولو با q نشان داده می‌شود) بکار می‌رود. در یونیکد، این حرف به طور صحیح U+01C3 () و از نماد نقطه‌گذاری معمولی U+0021 (!) تمیز داده می‌شود تا نرم‌افزارها بتوانند بی‌مشکل مرز بین دو واژه را تشخیص دهند.

[ویرایش] آوانگاری

علامت تعجب گاهی به عنوان نشانهٔ آوانگاری برای نمایش اینکه یک مصوت دفعی است بکار می‌رود. این بیشتر توسط آپوستروف، یا نماد ایست نایی بالانویس شده () نمایش داده می‌شود.

[ویرایش] علامت سعجب

نوشتار اصلی: سعجب‎

یک نشانهٔ نقطه گذاری در انگلیسی وجود دارد که کار علامت سوال و علامت تعجب را ترکیب می‌کند. که شبیه برروی‌هم‌افتادهٔ آن دو نماد («») است ولی توالی «!؟» بیشتر بکار برده می‌شود.

[ویرایش] کنایه

در نوشتار و اغلب زیرنویس‌ها، به خصوص در انگلیسی بریتانیایی، یک نشانه‌ی (!) (یک علامت تعجب داخل پرانتز تلویحاً اشاره دارد که شخصی به طور واضح اظهار نظر کنایی کرده است مثل: «وای یه کنایه‌سنج. عجب اختراع مفیدی(!)»[۵]

[ویرایش] کاربرد در حوزه‌های گوناگون

[ویرایش] ریاضی

در ریاضی این علامت عمل فاکتوریل را نشان می‌دهد. گزارهٔ n! یعنی «حاصل اعداد صحیح از ۱ تا n»، ۴! (بخوانید چهار فاکتوریل) می‌شود ۴ × ۳ × ۲ × ۱ = ۲۴. (۰!، ۱ تعریف شده است که یک عامل بی‌اثر در ضرب است که حاصلضرب هیچ چیزی نیست.)

[ویرایش] رایانه

در کاربرد رایانه، علامت تعجب با کاراکتر ۳۳ اسکی (۲۱ در هگزادسیمال تظابق دارد. لذا در یونی‌کد در الگو:U+ یافت می‌شود. علامت تعجب وارو.نه در ISO-8859-1, 9 و 15 در مکان ۱۶۱ (A1HEX) و لذا در یونیکد در U+00A1 است.

زبان‌های رایانه‌ای متعددی از «!» برای معناهای مختلفی استفاده می‌کنند، که مهم‌ترینشان نفی منطقی است؛ برای مثال A != B یعنی «A برابر B نیست، و !A یعنی «نفی منطقی A» (که همچنین «not A» هم خوانده می‌شود. در این زمینه، نام علامت تعجب بنگ است؛ برنامه‌نویسان دیگر آن را shriek (جیغ) یا screech (جیغ ترمز) می‌خوانند. از آن‌جایی که در آمریکا اختراع شده‌است، ادعا می‌شود که بنگ از یونیکس و جیغ از استانقورد یا ام‌آی‌تی می‌آید. با وجود این، shriek در لغت‌نامه‌های آکسفورد از دهه‌ی ۱۸۶۰ به بعد یافت می‌شود. همچنین بنگ در حروف‌چینییا چاپ استفاده می‌شد بنابراین وقتی به طور شفاهای متنی را هجی می‌کنند علامت تعجب می‌تواند «screamer یا بنگ» گفته شوند. علامت تعجب در زبان برنامه‌نویسی بیسیک بی‌بی‌سی (و BCPL pling خوانده می‌شود و برای اشاره به یک کلمه‌ی ۳۲-بیتی به کار می‌رود.

پلینگ‌ها همچنین در RISC OS از شرکت آکورن برای اشاره به یک «appfolder (پوشه‌ی برنامه)» به کار می‌روند: پوشه‌ای که وقتی روی آن دابل کلیک بکنید پرونده‌ی برنامه‌ای را به نام !Run که درونش است،‌ اجرا می‌کند. بقیه‌ی پرونده‌ها در appfolder عموماً حاوی منابعی هستند که برنامه نیاز دارد تا اجرا شود. appfolder می‌تواند با نگه‌داشتن دکمه‌ی شیفت و دابل کلیک مشاهده شود. به علاوه، فایل‌های منبعی خص دیگر مانند !Boot (زمانی اجرا می‌شود که برنامه‌ای که شامل این پرونده است به دید مدیر پرونده برسد) و !Sprietes (آیکونی است که تعاریف آیکون‌ها را در بر دارد و زمانی بارگذاری می‌شود که !Boot پیدا نشود) هم با یک پلینگ شروع می‌شوند.

سامانه‌های پشت الکترونیکی هم از علامت تعجب به عنوان یک کاراکتر جدا ساز بین نام‌های میزبان‌ها برای اطلاعات مسیریابی استفاده می‌کنند که معمولاً بدان «نشان‌گذاری مسیر بنگی» اطلاق می‌شود.

در پروتوکل آی‌آرسی، لقب کاربر و آیدنت در هاست‌مسکی‌ که کارگزار به او اختصاص داده است، توسط یک علامت تعجب از هم جدا می‌شوند.

در الفبای رمزی نخبگان نسخه‌ی ۳، «!» قبل از یک حرف استفاده می‌شود تا بیان کند که نخبه از وارد شدن در حوزه‌ی عنوان مذکور خودداری می‌کند. ولی در بعضی موارد معنای دیگری دارد، مثل G! که یعنی نخبه‌ی بدون هیچ قابلیتی. !d یعنی بدون هیچ لباسی، و P! اشاره دارد به این که به نخبه‌ی مذکور اجازه‌ی استفاده از پرل داده نمی‌شود، و الخ. البته همه‌ی این‌ها دارای مقداری معنی ضمنی منفی هستند.

وقتی برنامه‌های کامپیوتر پیغام‌هایی نمایش می‌دهند که به کاربر هشدار می‌دهد، ممکن است یک علامت تعجب در کنارش نمایش داده شود تا خاطرنشان کند که پیغام مهم است و باید خوانده شود. این اغلب هنگامی اتفاق می‌افتد که یک خطا اتفاق بیافتد، یا از کاربر برای عملیات خطرناک مانند حذف داده‌ها رضایت گرفته شود.

در شل یونیکس و اسکریپت‌نویسی پرل، «!» معمولاً پس از یک «#» در خط اول اسکریپت درج می‌شود تا به سیستم عامل بگوید که از چه برنامه‌ای برای اجرای اسکریپت استفاده کند. به این معمولاً «هش‌بنگ» یا «شیبنگ» می‌گویند.

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

پرش به: ناوبری, جستجو

نشانه شناسی (در انگلیسی semiology، همچنین Semiotics و یا Semeiotics از ریشهٔ فارسی «سیمیا» یا «سیما» در فارسی نوین و نیز در نظری دیگر از واژهٔ یونانی σημείον (سِمِئیون) به معنی نشانه) مطالعه نشانه‌ها و نمادها است.

این رشته با سخنرانی‌های زبانشناس سوئیسی فردینان دو سوسور در دانشگاه شهر ژنو آغاز گشت. تنها پس از مرگ او بود که به کوشش همکارانش اندیشه‌های او در کتابی با نام درس زبانشناسی عمومی (۱) درسال ۱۹۱۶ به چاپ رسید. او با رد انگاره ی سنتی که رابطهٔ میان واژه و شئ را یک رابطه حقیقی می‌دانست (به رساله کراتیلوس افلاطون رجوع کنید) برای نخستین بار به دلخواه بودن آن اشاره کرد. او هر پیوند ذاتی میان واژه و شئ و همچنین واژه و مفهوم را نادرست خواند و این پیوند را زادهٔ یک همگرایی و همرایی اجتماعی دانست.

او در "درس زبانشناسی عمومی" در توضیح نشانه شناسی می‌گوید: می‌توان علمی را تصور کرد که به مطالعه زندگی نشانه‌ها در یک جامعه بپردازد. این علم بخشی از روان شناسی اجتماعی و در نتیجه روشان شناسی عمومی خواهد بود. نشانه شناسی معلوم می‌کند که نشانه‌ها از چه تشکیل شده اند و چه قوانینی بر آن ها حکم فرماست.

او جستار خود را اینگونه می‌آغازد: در همهٔ دانش‌ها شئ مقدم‌ترین بخش یک پژوهش است در حالیکه در زبانشناسی هنگامی که به سراغ واژه می‌رویم متوجه می‌شویم که برای بررسی آن واژه نخست نیاز به شناختن دیدگاهمان داریم آیا ما واژه را از دید معنایی بررسی می‌کنیم یا ریشه یابی یا تاریخی یا جزاینها. پس استواری‌ای که دانش باید به دنبال بیاورد در گام نخست به خطر می‌افتد. پس سوسور به دنبال ساختاری استوار به ساختار زبان می‌رسد آنچه بنیاد نشانه‌شناسی را خواهد ساخت.

[ویرایش] پیشینه

برای نخستین بار جان لاک اصطلاح «نشانه‌شناخت» (۲) را در سال ۱۶۹۰ در نوشتار خود با نام "رساله‌ای در زمینه قدرت درک انسان" (۳) به کار برد. در دیدگاه لاک دانایی به سه دسته زیر تقسیم می‌شود:

فیزیک: "دانش شئ ها، آنگونه که هستند، با ساختار و ویژگیها و کارکرد آنها..."

ورزیدن: " توانایی بکارگیری درست نیروها و کارآمدی‌های خود..."

نشانه‌شناخت: "انگارهٔ نشانه ها; که بیشتر واژه‌ها هستند، و نام درخور آن منطق است: روندی که در آن طبیعت نشانه‌ها یی که مغز آدمی در جریان فهم چیزها یا رسانیدن آگاهی به دیگران به کار می‌برد، سنجیده می‌شود."

چارلز سندرز پرس پدر فلسفهٔ عملی و منطق‌دان برجسته آمریکایی, که از اندیشه‌های جان لاک بسیار اثر پذیرفته است، نشانه‌شناسی را شاخه‌ای از منطق می‌داند که در آن دانش نشانه‌ها بررسی می‌شود. از دید او نشانه‌شناسی روندی است که در آن ارتباطی به‌وسیلهٔ نشانه‌ها بر قرار می‌شود. او نشانه را هر چیزی می‌داند که برای کسی (گزارشگر) به گونه‌ای (در زمینه‌ای) چیز دیگری (موضوع) را به یاد آورد. به بیان ساده پرس پیوند میان ذهن آدمی و جهان خارج، یا فرایند دانستن را از سه راه می‌داند، یکم شمایلی, دوم نمایهای, و سوم نمادین.

فردیناند سوسور هم‌زمان با پرس در آمریکا، روش نشانه‌شناسی خود را در کشور سوئیس مطرح می‌کند. او اندیشه‌ای را پایه نهاد که در آن نشانه از دوگانهٔ نشانگر و نشانداده ساخته می‌شود.(دوگانه‌ای که در آینده مورد نقد پساساختارگرایان و ساختارشکنانی چون دریدا قرار گرفت.)

چارلز و. موریس بازشناختی از "شالوده‌های انگارهٔ نشانه ها" (۱۹۳۸) بدست آورد. او نشانه‌شناسی را به سه جنبهٔ نحوی, معنایی و عملی بخش می‌کند.

اومبرتو اکو (-۱۹۳۲) متفکر ایتالیایی که با کتاب "انگارهٔ نشانه‌شناسی" خوانندگان بسیاری را با این دانش آشنا ساخت. او به روش پرس گرایش داشت. یکی از رمان‌هایش به نام نام گل سرخ کنایه گونه‌ای پرمعنی در بارهٔ نشانه‌شناسی است.

آلگرداس گریماس روشی ساختارمند از نشانه‌شناسی را گسترش داد به نام نشانه‌شناسی زایا(مولد).او کوشید تا تمرکز را از نشانه به معنا بگرداند.

جی فارستر بر روی روشی کار می‌کرد که, برای بررسی سامانه‌های پیچیده‌ای که در ریشه یابی ناهنجاری‌های ذهنی فرد که او را در برقراری ارتباط در گروه با سختی روبرو می‌کرد, کاربرد داشت. برای نمونه او در نوشتهٔ خود به نام "رفتار ضد-شهودی نظام‌های اجتماعی" (۴) اشتباه‌هایی که در برقراری ارتباط در دسته‌های انسانی پدید می‌آیند را گزارش می‌دهد.

توماس آ. سبیوک (-۱۹۲۰) نشانه‌شناس پرکار و برجستهٔ آمریکایی است. او قلمرو نشانه‌شناسی را به نشانه‌ها و سامانه‌های نابشری نیز گستراند. برخی مطلب‌ها را پایه نهاد که امروزه به نام "فلسفه ذهن" شناخته می‌شوند و اصطلاح نشانه‌شناسی جانوری را آفرید. نشانه‌شناسی جانوری به بررسی ارتباطات و علائم ارتباطی میان جانوران می‌پردازد.

از دانشهایی که با نشانه‌شناسی در ارتباط هستند زبانشناسی, فلسفه, جامعه شناسی, روانشناسی و زیبایی‌شناسی را می‌توان نام برد.

[ویرایش] قبه و پنجه

قبه بر آمدگی هر چیز را گویند.(برهان) بارگاه بنای گرد برآورده. هر بنای بلند و گرد.

در ساخت قبه‌ها فقط از فلز برنج استفاده می‌شود و معمولاً در سر پرچمها و یا خیمه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. روش ساخت قبه‌ها درست شبیه به روش ساخت جام می‌باشد.

پنجه

گاسپاردروویل در سفرنامه اش می‌نویسد:

در عهد فتحعلیشاه بیرقهای بزرگ، سرخ و بالای آن دستی از نقره می‌باشد که دست علی است. بیرقهای کوچک کبود و بالای آن نیزه زرینی است.

کسانی که تا کنون در مراسم عزاداری ماه محرم شرکت جسته‌اند، یقیناً پنجه‌های فلزی را که در انتهای بیرقهای مختلف و به اندازه‌های متفاوت نصب شده‌است مشاهده کرده‌اند.

از اسطوره‌ها و نشانه‌هایی که شیعیان را با واقعه کربلا در ایام ماه محرم پیوند می‌دهد مشاهده پنجه می‌باشد که بنا به گفته آگاهان مذهبی، آن را سمبل دو دست بریده ابوالفضل می‌دانند که در راه یاری حسین پسر علی دو دستش را تقدیم حق کرد، بنا به قول دیگری آن را نشانه پنج تن آل عبا نیز می‌دانند که همان خاندان محمد پسر عبدالله می‌باشند(شامل: محمد پسر عبدالله، علی پسر ابوطالب، فاطمه دختر محمّد، حسن پسر علی و حسین پسر علی) البته این پنجه رااز فلز می‌سازند و غالباً جنس آن از فلز برنج و یا مس می‌باشد که برای براق کردن آن از آب نیکل استفاده می‌کنند.

پنجه کامل از سه قسمت تشکیل یافته‌است:

۱_ پنجه ۲_ اژدها ۳_ پایه

[ویرایش] زنجیر

یکی دیگر از ابزارها و وسایلی که در مراسم عاشورا مورد استفاده قرار می‌گیرد زنجیر است. زنجیر تشکیل شده‌است از مجموعه‌ای از حلقه‌های فلزی شبیه به خوشه انگور که به دسته‌ای چوبی منتهی می‌شود و در مراسم عاشورا و یا بعضی سوگواریهای خاص، گروهی معروف به زنجیر زن با وارد آوردن ضربه بر دو طرف کتف و بعضی اوقات بر سر از آن استفاده می‌کنند.

زنجیر را به تناسب سن افراد در اندازه‌های مختلف می‌سازند. زنجیر از چند رشته زنجیر که به صورت حلقه‌های بیضی مانند به هم متصل شده تشکیل شده‌است. هر چه اندازه حلقه زنجیر ریزتر باشد مرغوبیت آن بیشتر است.

بیشترین رشته زنجیر که مخصوص افراد بزرگسال می‌باشد به تعداد ده می‌باشد. یک رشته زنجیر، متشکل از سه یا چهار عدد حلقه زنجیر است که در انتهای حلقه چهارم زنجیر دو حلقه مجزا از هم قرار گرفته و باز در انتهای هر رشته دو تایی دو حلقه زنجیر اضافه شده‌است.

به همین ترتیب ادامه پیدا می‌کند تا حدودی ارتفاع زنجیر بین ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر می‌رسد. این اضافه شدن، شبیه شاخه درخت که هر چه به طرف نوک می‌رسد اندازه شاخه‌ها کوتاه ولی تعداد شاخه‌های آن زیاد می‌باشد. وزن زنجیرها از ۲۰۰ گرم تا یک کیلوگرم برآورد می‌شود.

[ویرایش] ظروف آبخوری، سقاخانه‌ها

مراسم و شعائر مربوط به آب که جوهر حیات است، متعدد می‌باشد و در این میان به ویژه باید (سقاخانه) را در نظر داشت. سقا خانه محلی است که به یاد امام حسین(ع) و خانواده تشنه لبش که درصحرای کربلا آب را از آنها مضایقه کردند، در مسیر بازار یا مسجد و یا در طول خیابان وقف می‌شود تا آب در دسترس مردم قرار گیرد.

سقاخانه‌ها غالباً به طور زیبایی از فلز یا سنگ ساخته شده‌اند و دارای شکلی مدورند و گنبدها و مناره‌هایی دارند که نمادی از قبر امام حسین(ع) درکربلا می‌باشند. دستی که در بالای مخزن آب وجود دارد اشاره به عباس دارد که دستهایش را هنگام تلاش برای رسیدن به شریعه فرات و آوردن آب برای امام حسین(ع) و خانواده اش قطع کردند. این دست نیز به پنج انگشتی که نماد(پنج تن) یا پنج قدیس مسلمانان شیعه هستند مربوط می‌شود که آنها عبارت‌اند از پیغمبر اسلام، فاطمه، علی و دو فرزندش حسن و حسین(ع).

یکی از چیزهایی که تکایا بدان مجهز می‌شد، (سقا خانه) بود که به یاد تشنگی شهیدان کربلا از آن آب می‌نوشیدند و اگر بانی به هزینه خود آن را می‌ساخت سفارش می‌کرد که در کنار مقبره اش به بنا اضافه کنند.

نمونه ابتدائی سقاخانه تکیه، منبع آبی بود از آن گونه که در استر آباد وجود داشت، که به گزارش ماسه(۱۷۹۸) م، شیعیان بر آن نوشته بودند: بنوش آب و شمر بدبخت و یزید نجس را لعنت کن، ۱۰۱۰(۱۶۰۱)م.

[ویرایش] جام چهل‌کلید

جام چهل کلید جام تفال و غیب گویی نیز نامیده شده‌است. این گونه جام برنجی که در سده ۱۵_۱۶ میلادی با نقوش و زمینه مشکی با دست کنده کاری می‌شد، در دوران پیش از سلسله صفویه وجود نداشت و ظاهراً پس از روی کار آمدن خاندان صفوی برای تفال و طالع بینی مورد استفاده غیب گویان و فالگیران قرار می‌گرفت. بر لبه باریک جام، سوراخ ریزی وجود داشت که چهل قطعه کوچک و باریک مستطیل شکل برنجی، منقش به کلمات (بسم الله الرحمن الرحیم) در بندی به صورت کلاف در این سوراخ قرار می‌گرفت. لبه سطح خارجی جام با نام چهارده معصوم(ع) به خط ثلث به صورت هشت کتیبه مجزا از یکدیگر که به وسیله سه خط موازی از سطح زیرین مجزا شده نقش بسته بود، بعلاوه هشت دایره کوچک مزین به خطوط اسلیمی، این کتیبه‌ها را از هم جدا ساخته. زمینه خارجی ظرف با اعداد و حروف سحر آمیز و طلسماتی که بر اسرار آن تنها ساحران و فالگیران آشنایی داشتند پوشیده شده و در میان هشت کتیبه مستطیلی شکل که در بین هشت دایره ترسیم شده(دعای نادعلی) به شرح زیر به خط نستعلیق نقش شده بود:

نادعلیاً مظهر العجایب تجده عونالک فی النوائب

کل هم و غم سینجلی بولایتک یا علی یاعلی یاعلی

نصرمن الله و فتح قریب و بشر المومنین

یا محمد یاعلی خیرالبشر یاالله یا رحمن

برسطح ۸ دایره بزرگ‌تر که برجدار خارجی خام نقش شده، سوره‌های فلق، اخلاص، الکافرون و بقره با خط نسخ کنده کاری و با شعارهای تشیع در مدح محمد وعلی به صورتی زیبا کنده کاری شده‌است. جام بر پایه‌ای مدور و باریکی قرار گرفته که روی آن با نقوشی هندسی پوشانیده‌اند.

از این جام غیب گویان و فالگیران در دوران صفویه در تفال و پیش گویی و اختیار وقت خوب و استخراج طالع و گشودن بخت و امثال آن استفاده کرده‌اند. نمونه این نوع جام که در پنج سده پیش در غرب ایران می‌ساختند و تصویر آن در جای خود آورده شده در موزه ویکتوریا آلبرت در لندن نگاهداری می‌شود.

[ویرایش] کاسه‌های آبخوری

حدود ۱۸ تا ۲۰ سال پیش کاسه‌های آبخوری به صورت یک پنجه که در داخل آن نصب بود و چهل کلید نیز معمولاً به آن اتصال داشت مورد استفاده قرار می‌گرفت.

جنس: این ظروف غالباً از برنج ساخته شده‌است و به علت داشتن این کلیدها معمولاً (چهل کلید) به آنها گفته می‌شد، همچنین به آنها جام یاتاس نیز می‌گفته‌اند.

شمالیها به این کاسه‌ها (چهل تاس) می‌گویند.

[ویرایش] نقوش و خطوط

در گذشته در داخل ظروف آیه الکرسی و آیه‌های قرآنی نوشته می‌شد، ولی به علت اینکه این ظروف گاهی به زمین می‌افتاد و یا دست ناپاک و کثیف داخل آن می‌خورد، امروزه تنها مدح علی داخل آن نوشته می‌شود.

در گذشته این خطوط به صورت قلمزنی روی ظروف منعکس بود، ولی امروزه به صورت پرسی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اعتقادات عامه در مورد چهل کلید در گذشته بر این بود که چون زائو دچار ترس می‌شود بنابراین با این کاسه‌هایی که داخل آن چهل کلید داشت یکبار آب می‌ریختند که جای چهل بار را می‌گرفت.

نقوش مورد استفاده بر روی جامها

در گذشته از آیه الکرسی و آیه‌های قرآنی و اسامی ائمه استفاده می‌کردند ولی امروزه به دلیل این که ممکن است ظرف به زمین بیفتد و یا دست ناپاک و کثیف به آن برسد، معمولاً از اشعار یا مدایح علی (ع) استفاده می‌شود و در گوشه‌ای از آن، طلسم نیز قرار می‌دهند که علت آن مشخص نیست و معمولاً اعدادی که در آن قرار می‌دهند از هر طرف جمعش باید عدد ۱۵ بشود.

[ویرایش] لوحه‌های دعا. زیارت عاشورا

در موزه آستان قدس رضوی نمونه‌هایی از زیارتنامه مختلف نگهداری می‌شود که عبارت‌اند از:

زیارتنامه مشبک فولادی. اصفهان. ۱۲۶۴ ه.ق. ایران، آستان قدس رضوی. اداره موزه ها(موزه مرکزی).

زیارتنامه سیدالشهداء روی چوب. قرن۱۳ ه.ق. موزه آستان قدس رضوی.

زیارتنامه دو روی برنجی (زیارت وارث) ۱۲۵۸ ه.ق موزه آستان قدس رضوی.

زیارتنامه فولادی زرکوب. اوایل قرن۱۴ ه.ق. موزه آستان قدس رضوی.

همچنین در موزه هنرهای تزیینی تهران نیز زیارتنامه حضرت سیدالشهداء به خط نسخ نگهداری می‌شود. این قطعه خط نسخ به خط احمد نیریزی درسده۱۲ ه.ق. نگاشته شده‌است.

[ویرایش] سنج

سنج یا ضنج, ساز کوبی مرکب از دو صفحه یا سینی مدور برنجی و هم اندازه که در وسط آنها قسمت فرو رفته نعلبکی مانندی وجود دارد. صفحات بعضی از انواع قدیمی آن که ممکن است مسطح یا پیاله‌ای شکل باشد, از سازهای باستانی بوده و اصلاً از مشرق زمین است که نزد مصریها و عاشوریها رواج داشته‌است. کاربرد سنج مخصوصاً تنظیم ریتم موسیقی و رقص است. این ساز را به طرق گوناگون می‌نوازند که معمول‌ترین آنها یکی برهم کوبیدن آرام سینی‌ها توام بالرزاندن و لغزاندن یکی بر دیگری است و طریق دیگر به صدا در آوردن یکی از سینی‌ها به کمک کوبه طبل یا تمبال است. طنین سنج آمرانه و پر قدرت می‌باشد.

[ویرایش] چشم زخم. طلسم

طلسم یا تلسما (Telesma) نقوش سحری یا تنجیمی یا شیء منقش به این نقوش که برای دفع آفتها یا چشم زخم یا حوادث مختلف دیگر تهیه می‌شود. از بعضی کتب دریافت شده که طلسم از اجزای ارضی وسماوی ساخته می‌شود, یعنی از بعضی ادویه و ساعت مخصوصه و گاهی این صورت از آبگینه نیز سازند. طلسم, عبارت از تمزیج قوای فعاله سماوی به قوای منفعله ارضی است به وسیله خطوط مخصوص که اهل این فن و همی به کار می‌برند تا بدان هر موذی را دفع کنند و چه بسا که این کلمه را برخود خطوط اطلاق می‌کنند(اقرب الموارد) قطعه فلزی که بر روی آن نقشهای چند در ساعات برای حوایج معین رسم کنند.

چشم زخم(Cesm Zaxm) چشم + زخم (= صدمه , آسیب)

مخفف آن چشزخم (Cas Zaxm) یا چشزخ (Cas Zax) در فرهنگ عامه, آزار و گزندی که گمان می‌رود از تأثیر نگاه کسی به انسان می‌رسد.

نظر دشمن, نظر حسود, و نظر کسی که فاقدو طالب چیزی است و گاه هر گونه نظر تحسین, در اعتقاد عامه ممکن است چنین تأثیری داشته باشد, اعتقاد به چشم زخم با این صورت مخصوص در ایران از تأثیر اسلام و اعراب وارد شده‌است.

پیشگویی و فالگیری و تعیین ساعات خجسته و ناخجسته کارهای گوناگون همیشه مورد استفاد و علاقه ایرانیان قدیمی مآب بوده‌است. طلسمهایی به صورت دست انسان و ماهی و شیر وجود دارند که بیشتر آنها کوچک هستند و زائر می‌تواند آنها را بر حسب رواج عامیانه هنگام استمداد از امام زادگان و اولیا به درون ضریح آنان بیندازد. جنس معمولی این طلسمها برنج است.

به روی این طلسمها انواع ادعیه و اوراد و نیز آرزوهای دارنده, نوشته می‌شد و چون این آرزوها جنبه شخصی داشت می‌کوشیدند تا معنای کلمات آن را از دیگران پنهان بماند و از این رو آنها را مطابق حساب حروف ابجد, به اعداد می‌نوشتند.

یک نکته را باید یاد آور شویم و آن این که عوام می‌پنداشتند که فلزها نیرویی ذاتی دارند. اثر بخش‌ترین فلز, فولاد و پس از آن نقره و سرانجام برنج شناخته می‌شد.

شگفت نیست که بیشتر علایم قربانیها و طلسمهایی که در ایران دیده شده, از فلز است. علاوه بر قفل, بسیاری از طلسمها مدورند, مانند سه طلسم نقره‌ای که در تصویر دیده می‌شود.

قدیمی‌ترین اینها متعلق به اوایل سده نوزدهم است که حاوی نوشته‌ای کتیبه مانند, مرکب از اعداد و حروف و کلمات است, به روی حاشیه بیرونی اش دعایی نوشته شده‌است. در دو سوی کتیبه, چهره یک زن و یک مرد بر بالای آن چهره خورشید بالدار یا خورشید خانم منقوش است.

در طلسم دیگر که شاید متعلق به اواخر سده نوزدهم باشد, خورشید در کنار شیرنمایان شده‌است.این طلسمها را به شیوه‌های گوناگون به خود می‌بستند, به این ترتیب که آنها حلقه‌هایی داشتند تا بتوان آنها را به بازوی یا جامه بست.

طلسم چهل بسم الله

برای اینکه بچه‌ای زنده بماند (در مورد خانواده‌هایی که بچه‌های آنها می‌مردند) این نوع طلسم مورد استفاده قرار می‌گرفت و همچنین در مورد بچه‌های که در روز عاشورا خود را به شکل سقا در می‌آوردند به کار می‌رفت. لباس این بچه‌ها عبارت بود از پیراهن سفید عربی, یک روسری سفید, چفیه و عگال.

(ارگال حلقه‌ای که معمولاً روی روسری قرار گرفته و جنس آن از ابریشم است), یک کشکول, تبرزین, یک جفت طلسم چهل بسم الله که به صورت ضربدری روی لباس کودک قرار می‌گرفت.

طلسم‌های مخصوص درد

به شکلهای سر, دست, پا و بدن از جنس نقره ساخته شده و فردی که مبتلا به یکی از این بیماریهاست آن را به داخل حرم امام رضا می‌اندازد تا از آن درد رهایی یابد.

يكي از مفاهيمي كه امروز درجامعهْ ما كار برد فراوان دارد جامعهْ مدني است. جامعهْ مدني چيست، انگيزه هاي كه ظهور آن چه مي باشد، چه ويژه گيها هستي آنرا تسجيل مي كند وموْثريت ونقش آن دريك جامعه ونظام چگونه است؟ دراين جاجستاراين نكات را به تبيين خواهيم آورد، جامعهْ مدني به عنوان يك مفهوم ويك ساختار درجامعهْ ما ، تازگي دارد، درجامعهْ يي كه طي ساليان متمادي شاهد نهادهاي چون صندوق تعاوني ، كوپراتيف دهقاني، كميسيون آشتي ملي ، اتحاديهْ كارگري، جوانان ، زنان، نويسنده گان ،ژورناليستان وغيره بوديم،واز پيوند ووابستگي آن به دولت وتغذيه آن ازاين منبع آشنا هستيم، اينك درشرايطي جديد ونظام ديگر سخن ازجامعه مدني ونهادهاي مدني است. خوب است، بادرنظرداشت اوضاع واحوال نوين، اين نهاد را بيشتر به شناسايي آريم.

جامعهْ مدني Civil society     ازكلمهْ لاتيني Clvils گرفته شده كه به معني جامعهْ شهروندي به كار مي رفته است. معادل اين تركيب مفاهيم Civil Vightrحقوق مدني يا شهروندي وCivil ordevنظام مدني را داريم.

جامعه مدني ازقديم تا امروز معناي يكساني نداشته است. ارسطو ازجامعهْ مدني ، مفهوم دولت را درنظرداشت آدم سميت كه اقتصاد دان بود ميگفت:جامعهْ مدني بر محور اقتصاد تشكيل ميگردد. هگل ازجامعهْ مدني مفهومي رادرنظر داشت كه حد وسطي بود ميان خانواده ودولت . اما امروز ازجامعه مدني چنين تعريف به عمل مي آيد:

جامعهْ مدني معادل با نهادهاي واسطه وميانجي مردم ودولت است يعني نهادهاوساختارهاي كه مستقل ايجاد مي گردند، ازحقوق وآزادي هاي مردم دفاع مي كنند وميانجي وداوراند ميان مردم ودولت . امروز جامعهْ مدني به مهمترين آرمان جوامعي تبديل گرديده است كه براي ايجاد دموكراسي تلاش مينمايند.

درحقيقت جامعهْ مدني به حوزه اي ازروابط اجتماعي اطلاق مي شود كه فارغ ازدخالت قدرت سياسي حاكم است ومجموعهْ ازنهادها، موسسات، انجمنها وتشكل هاي خصوصي وغير خصوصي را شامل مي شود.چرا اينهمه به ايجاد جامعهْ مدني تاْكيد مي شود؟ علل آن درچيست؟ دانشمندان علوم سياسي عوامل هستي جامعهْ مدني را چنين برمي شمارند:

1-نخست اينكه تصور مي شود همه دولتها سركوب گراندوذاتاً به نابودي استقلال زندگي اجتماعي تمايل دارند. جامعه مدني مي تواند اين استبداد را لگام زند.

2- نااميدي ازمشاركت درساختار رسمي قدرت سياسي است، وقتي احزاب واتحاديه ها به قدرت مي رسند ، ازمردم وموْكلان خود فاصله مي گيرند. اينجا جامعهْ مدني است كه رابطه برقرار مي نمايد.

برخلاف گذشته ،امروز جامعهْ مدني ودولت دربرابر هم قرار دارند. دولت حوزهْ قهر واجبار است وجامعهْ مدني حوزهْ ساختارهاي حمايتي وهمبستگي.

جامعهْ مدني دريك سخن درزمان معاصر شامل حوزهْ ازروابط اجتماعي است دربرابر دولت كه حوزهْ روابط سياسي است.

موْلفه هاي جامعهْ مدني

قسمي كه ديديم جامعهْ مدني در معني امروزين خويش، زائيدهْ دوران مدرن است، ازآن رو مباني وموْلفه هاي با مباني ها مدرنيته ومدرنيسم يگانه است كه عبارت است از:

علم گرايي ، انسان گرايي، فرد گرايي ، عقل گرايي ، سكولاريسم، برابري طلبي، سرمايه داري ، آزاد انديشي وليبراليسم.

واما موْلفه هاي جامعهْ مدني را به عنوان نهاد هاي واسطه بين مردم ودولت ، چنين خلاصه نموده اند:

1-فرد مدني به اين معني كه افراد بايد داراي ويژگي " مدني بودن" وفرهنگ مدني باشند. به اين اساس يك پايه شكل گيري جامعهْ مدني ، فرد وياانسان مدني است.

2-اقتصاد آزاد ومالكيت خصوصي

3- ملازمت وپيوستگي آن باجامعهْ سرمايه داري.

4-آزادي لازم براي نهادهاي مدني كه هم خواست هاي مردم را به دولت برساند وهم بردولت نظارت داشته باشد.

5- حاكميت قانوني كه توسط مردم تدوين گرديده است.

درپيوند وهمسويي جامعهْ مدني باجامعه ديني نيز ديدگاه متفاوتي وجود دارد.

برخي قرائت هاي ديني به اين باوراست كه درزندگي عقل و وحي درسامان بخشي عرصه هاي مختلف حيا ت فردي واجتماعي مشترك عمل نمايد .اصل درجامعه تكليف انسان است نه  حقوق آنها .ودين دربرابر ارزشهاوسعادت جامعه نمي تواند خنثي باشد وبنيان هاي جامعه مدني راكه آزادي وبي طرفي قانون است نمي پذيرد.

اماقرائت ديگر مي گويد :انسان درتمدن سازي ،ايجاد نهادهاي عدالت واخلاق وسازندگي نهادهاي اجتماعي ازخرد وخلاقيت خويش استفاده مي كند .نقش كتاب وسنت اين است كه زندگي انسانهارامعني مي بخشد وازبي هودگي وبي معنايي  نجات مي بخشد كه اين باور بر وجود جامعهْ مدني صحه  مي گذارد.البته نظرياتي هم است كه درميان اين دوديدگاه سيلان دارد ،ازيك سوانسان راوجود  كمال جو وبااراده مي شناسد كه  با مولفهْ جامعهْ مدني همسوي دارد وازجانب ديگر مباني فلسفي جامعهْ مدني رانمي پذيرد كه ازين نگاه ،ازجامعهْ مدني فاصله مي گيرد. به هرحال جامعه مدني،ازنهادهاي اساسي نظام دموكراسي است كه درجهت پيوند ورابطهْ دولت ومردم عمل مي كند ونقش موثري درتقليل قدرت دولتهادارد كه هميشه ميلاني به سوي استبداد وزور گويي دارند.جامعه مدني حضور مردم رادرهمه عرصه هاتسجيل مي كند ،برموثريت نقش افراد وجامعهْ درامور صحه مي گذارد ومبين حقوق وآزادي انسان درجامعهْ مردم سالار است.

 نویسنده: دوكتورشمس الحق آريان فر

گسست ازپيشنهْ كرانستگ فرهنگي ومعنويت بي كرانهْ خويش ، مارا به روزي نشانده است كه تنها مايه هاي دانش نوين ، بلكه تفسير وتبين داشته ها وخواسته هاي انديشوي وذوقي خويش را نيز ازبيگانه گان به تگدي نشسته ايم.

 آشنايي باميراث سترگ وغنامند عرفان وتصوف كه سرمايهْ كم نظير نياكان فرهيختهْ ماست ،نيز ازهمين راستا مسير گرديده است . وچه بسا كه بنابه قول مستشرقان مغرض ،همه آفريده ها وايجادگري ها ي تبار خردمند خويش را خوشبينانه به ريشه هاي غرب گره زده وشادمان نشسته ايم ،كه مقلدان وپيروان خوش سليقه ْ بوده ايم.

 گفته اند عرفان اسلامي وتصوف مااز يونان وهند وبوديزم ،يهوديت ومسيحيت مايه بسته است كه اگر اين آيين ها وفرهنگ هانبود ،اين عرفان هم هستي نمي يافت ، وماپذيرفته ايم واما بايد دانست كه آنچه گفته شده بخشي ازواقعيت است نه همهْ آن، اصل اينست كه عرفان اسلامي فرزند بلافصلي زهدوتقواي آغاز ظهور اسلام وثمرهْ مستقيم قرآن وحديث پيامبر است كه اگر اينها نبود امروز عرفاني هم نداشتيم البته تصوف اسلامي، مكتبي است برخاسته ازيك نيازقلبي ونيرومند درجهت كشف وشناخت حقايق هستي وراز حيات آنگونه كه معروف كرخي گفته است: تصوف يعني تلاش براي كشف حقيقت بي اعتنايي به آنچه  غيرحقيقت است وعشق شورانگيز وناكرانه درخدا شناسي خودگذري، ورضاي يزدان. تصوف دانشكده ايست مالامال ايثار وانسانيت ،وعصيان اعتراض دربرابرآنچه انساني نيست ،باري درچگونگي مايه بندي اين شيوه شايد جرقه هاي ازفرهنگ هاي همسايه ومنطقه وجود داشته باشد، ولي نهاد راستين واساس بنيادين آن ،ناشي ازچگونگي ساختار سياسي واجتماعي مسلط درمحيط ما ،وباور هاي جاري درخطه وسرزمينمان بوده
است .

نمودهاي آغازين تصوف رااز سده هاي نخستين هجري ميتوان شناسايي كرد .واساسي ترين چراي ايجاد آن محبت پاك ،عشق راستين وتوصل به خالق ازراه مكاشفه وقلب واشراق است واما درپهلوي اين انگيز ه هاي معنوي وقلبي آنچه درشكل يابي تصوف موثر بود ،نحوهْ حكمروايي ،خلفا پس ازخلفاي راشدين وترويج عصبيت عربي وبرتري جويي اعراب بود كه باروحيه آيين جاوداني اسلام هيچگونه سازشي نداشت.

آري، آنگاه دوراني بود كه بيداد جامعه جاري ،وانواع مختلف بيعدالتي وريا حكمفرما بود ،و درين ميان بودند ،عالماني كه چنين شيوهْ راصحه ميگذاشتند .ولي مردان پاكباز ووارسته زير بار چنين بيدادي نرفتند ،وبرسبيل اعتراض حكمروايان مستبدوخوان يغما وسالوسان نواحي شان راترك كردند.

 انگيزهْ ديگر را درتشكل تصوف وسعت قلمرو دامنهْ هنر ( شعر ،موسيقي ،نقاشي و...) درروزگاران پيش ازاسلام دانسته اندوانسان بارور شده ومايه ور ازچنان فرهنگي به ساده گي نميتوانست دردايرهْ فشرده شود ،همان بودكه راهي براي خود جستجو كرد ، وباايجاد تصوف به بينش آزاد وهمه انساني دست يافت ،كه درين حالت ميشود تصوف راتبلور روح آريايي دراسلام خواند .وانگيزهْ ديگر ايجاد فرقه ها ومذهب هاي گوناگون بودكه عارفان آگاه بامشرب بزرگ انساني ،فقط انسانيت راملاك قراردادند وجنگ هفتاد ودوملت راعذر خواستند

گرايش به پول وخواسته وپرستش آن نيز باعث شد تاخدا جويان راستين راه فقر واستغنا را اختيار كنند كه خود حركتي بود درجهت تصوف.

تصوف ايجاد شدوازهمان آغاز باواكنش ،متفاوت وناهمسان مسلمانان همروز گار مواجه گرديد.

عدهْ آنرا مسلك وشيوه معرفي كردند ، پاسيف ،عقب گرا ،منفي وتسليم ماْبانه وبرخي ديگر آنرا باور انساني ،سازنده ومثبت معرفي كردند واما راستي تصوف چگونه
روشسيت ؟

ازاينكه تصوف دراوج بيد ادگري ها مايه بسته ودرچنين شرايطي دردوره هاي مختلف گسترش يافته است ،ميتوان آنرا شيوه ومسلك تسليم طلبانه ومنفعل خواند ،كه برخي از متصوفان راستي چنين شيوهْ رابرگزيده اند ،واما سيماي راستين اين شكل يابي به گونهْ ديگراست.

 صوفيان وراهيان جادهْ حقيقت وتوحيد ،ظلم رانپذيرفتند وازمعايب ومعاصي جامعهْ خويش راكنار كشيدند ، نه اينكه خودرا آسوده كنند ،بلكه اين گامي بود درجهت نكوهش وترديد آن .

 متصوفان دركنار زورگويان نايستادند و با بيزاري ازآنها احتراز كردند ،اين خود شد يدترين اعتراض بوددربرابر آنان كه هزاران عالم دانشمند مداح وثناگوي داشتند چنين طردي كه خوف جان وازدست رفتن مايه وعدم دسترسي به سرمايه راباخود داشت شهامتي بود كه جزاز صوفيان وارسته وآزاده ساخته نبود.

عارفان وارسته تنها به اين اكتفا نكردند ،بلكه هرآن وهرلحظه كه امكان يافتند درنهايت شهامت وازخويش گذري شاهان وفرمانروايان رامخاطب ساختند ،آنانرا به سوي داد وراستي فراخواندند وازظلم وبيداد برحذر داشتند.

گويند فرمانرواي صفاري عمروليث مريض بود ،به سهل تستري مراجعه كرد تامداوايش كند سهل دربرابر خواست اوگفت :

 " اي شهنشاه دعادرحق كسي مستجاب شود كه تو به كند وظلم نكند ، درحاليكه درزندان تو مظلومان فراوانند"

پيداست كه درين بيان عارف بزرگ ،شاه صفاري را متهم نموده است كه ظالم است وبايد توبه كند .

صوفي بزرگ (عمري) ،خليفهْ بزرگ عباسي هارون الرشيد راكه از او نصحيتي خواسته بود چنين مخاطب ساخت : " اي مردتو برخلق خدا گماشته شده اي... خويشتن رانگر وچيزي مكن كه سزاوارخشم آفريدگار شوي ."

وياسخنان عارف فرزانه ابن سماك كه پس  از نكته هاي تند وصريح خطاب به هارون الرشيد گفت:

... زود بفكر خود شو وبرخود رحم كن ... چون اميري عدالت كن وباخلق خدانيكي نما"

چنين سخناني رابرشاهي ،برخليفه وفرمانروايي ،هيچ عالم وانسان وابسته و طماعي عنوان نموده نميتواند جز آزادگاني كه هستي رادرراه خدا وخلق خدا گذاشته اند.

 حكايت شيخ نجم الدين كبرا راهمه شنيده ايم كه امان چنگيز رابراي جان خويش نپذيرفت ونخواست ازمردم جدا باشد وفقط خودرابخواهد تااينكه جنگيد و جان داد.

 درمناقب العارفين آمده است كه سلطان علاوالدين كيقباد بعد اتمام عمارت زيبايش درقونيه ازسلطان العلما خواست تاآنرا ببيند .عارف بزرگ آنرا ديد وخطاب به شاه گفت:

 براي دفع خيل ومنع سيل، نيكو بنيادي نهادي ،اما سير دعاي مظلومان راچه تواني كرد كه ازهزاران برج وبار ميگذرد ،جهدي كن تاحصار عدل واحسان رادرست بنيان كني .

 چه كسي دركدام زماني باچنين صراحتي حكمروايي را به داد ورعايت حال مظلومان فراخوانده است.

واگر ازهزاران نمود روشن وبيان رخشان عارفان كه نماد تابنا كيست ازراه جويي وتلاش وپويش آنهادرراستاي قسط ودادوسعادت همگاني مردم ،بگذريم ازنامهْ فرزانهْ نامور غزالي نميتوان گذشت آنجا كه خطاب به سلطان بزرگ سلجوقي سنجر مينويسد.

" برمردمان طوس رحمتي كن كه ظلم بسيار كشيده اند وغله از سر ما وبي آبي تباه شده ،درخت هاي صد ساله ازاصل خشك گشته ،وهر روستايي راهيچ نمانده مگر پوستين ومشت عيال گرسنه وبرهنه .واگر رضا دهد كه پوستين ازپشت بازكنند تازمستان برهنه درتنوري شوند ،باري رضا مده كه پوستشان بازكنند وبدان كه اگر ازدرويشان چيز ي خواهند همگان بگريزند ودرميان كوه ها هلاك شوند ،واين پوست بازكردن باشد.... واي پادشاه امروز حال بحدي رسيده است كه عدل يك ساعت برابر عبادت صد سال است.

 بااين ياد كردها وبويژه اين دادنامهْ كه به خامهْ دانشمندان وعارف بزرگ غزالي نگارش يافته است ،ديگر احدي رامجال آن نخواهد بود ،كه تصوف رايكسر منفعل  ومنفي ارزيابي كند وياروحيه سازندگي وداد خواهانهْ آنرا دربرابر حكمروايان واجتماع انكار نمايد.اين يك اعتراض ويك بعد اجتماعي .

صوفيان تنها برفرمانداران راهنما بوده اند كه همگان را به سوي آميزش ،كارو زندگي فراخوانده اند ،كه البته درهيچ حال بايد ازخدا غافل نبود.

اين ابوسعيد ابو الخير است كه ميگويد:

" مرد آنست كه درخلق داد وستد كند ، وزن خواهد وباخلق درآميز د و يك لحظه ازخداي غافل نباشد.

 ودرجاي ديگر مي بينيم كه صوفي جان شيرين را نثار يار ميكند واين نكته راتذكارميدهد كه يك دم دردنيا به ازهزارسال آخرت است ، نه اينكه دنيا رابي ارزش دانسته باشد ميگويندباري نزد خليفه ازصوفيه ورقص وسما ع آنها شكايت كردند.

 " خليفه فرمود" تاايشان راحاضر كردند، وايشان ابوحمزه وارقام وشبلي ونوري وجنيدبودند. پس خليفه فرمود تاايشان رابه قتل آرند ،سياف قصد كشتن ارقام كرد ، نوري بجست وخود را درپيش انداخت ،به صدق وبجاي ارقام بنشت وگفت: اول مرابقتل آر طرب كنان وخندان .سياف گفت: اي جوانمرد هنوز وقت تونيست كه بدان شتاب زدگي كنند. نوري گفت: بناً طريقت من برايثار است ومن اصحاب رابرايثار مي دارم وعزيزترين چيزها دردنيا زندگاني است ،ميخواهم تااين نفسي چند دركار اين برادركنم ، تاعمر نيز ايثار كرده باشم .باآنكه يك نفس دردنيا نزديك من دوست تر ازهزارسال آخرت ،ازآنكه اين سراي خدمت است وآن سراي قربت وقربت من بخدمت باشد."

بااين گفته پيداست كه صوفي دنيا گريز وتارك دنيا نيست .چه اودنيا راسراي خدمت ميداند وباخدمت بيشتر قربت بيشتر راخواهان است.

گفتيم تصوف شيوه وروشيست كه دربرابرفرقه گرايي انسانيت رااساس قرار داد .وبامعيار انسانيت افراد را ازهرگروه وفريق پذيرفت .تنها ملاك پاكي قلب است چه متصوفه به اين باور بودند كه قلب پاك تجليگاه بارقه نورا لهيست وازقلب هاي آلوده است كه دويي ها واختلافات مي زايد.

ابوسعيد خراز گفته است: صوفي آنست كه خداي قلب اورا صفا بخشيده وپر بود ازانوار ودرعين لذت بود ازذكرحق .

بشر حافي ميگويد: صوفي كسي است كه قلبش پاك باشد چرا اين همه دل واين همه ازدل؟چه دل معرفتگاه يزدان است وآنكه قلبش پاك است ،هرچه است وهركسي ميتواند به خداراه يابد كه گفته اند.

حق تعالي هيچ مكاني نيافريد ازعرش تاثري ازدل انسان عزيزتر ،ازبهر آنكه هيچ مطاعي نداد خلق راازمعرفت عزيزتر وعزيزترين عطاها درعزيزترين مكانها نهد .اگر درعالم ازدل انسان عزيز تر بودي معرفت خود آنجا نهادي .

ازابعاد ديگر انساني واجتماعي تصوف طرد غرور وخود بيني وتكبراست درهرشيوه ومسلكي به نحوي غرور وخودبيني راه مي يابد ،ولي تصوف بانظام وآييني كه دارد درنطفه آنرا نابود ميكند ،چه تااندك شائبه ازغرور خودستايي برجا مانده باشد سالك نميتواند راهي منزل مقصود گردد.

تاآنجا كه اگر متصوفه قصداً مصدر اعمالي مي شدند كه سخنان ناروايي رادرپي داشت ،تابد ينگونه بيشتر برنفس وخود بيني غالب شوند.

 متصوفان ميگفتند صوفي كسي است كه نه مالك چيزي باشد ونه مملوك كسي .

چه زيبا گفته است بايزيد بسطامي

 " غرور بدترين رذيلت است .معني تصوف بي اعتنايي به راحت طلبي وقبول رنج است عاشقان حق ، سخي ، مهربان ومتواضع هستند.

همينگونه غرور وتكبررامي زدايدوآن صفت خدايي وكبرياي را: ويژهْ آن ذات ميداند تواضع وشكسته نفسي پيوسته مورد نظر صوفيان بوده است .واما اين نكته راهم بياد داشته باشيم كه شكسته نفسي ،تملق وچاپلوسي نيست ويكي ازجنبه هاي كه تصوف مستقيماً دربرابر آن قراردارد ،چاپلوسي وتملق است.

 اين سخن پيامبر بزرگ اسلام را يقيناً درنظر دارند كه گفته است : همديگر رامستائيد وچون به چاپلوسان برخورديد خاك درروي ايشان افشا نيد.

 استغناوبي نيازي بعد ديگر يست كه عارفان را ، از شاْن بلندي درجامعه برخوردار ساخته است صوفي آزاده كه خودرا ازبند آز وحرص رهانيده است هيچگاه درپي آن نيست تابه دريوزه وياگونهْ ديگر مطاعي وياغذايي رابدست آرد.

درشرح حال محمد واسع درتذكره الاوليا آمده است .

دررياضت چنان بود كه نان خشك درآب ميزد وميخورد وميگفت هركه بدين قناعت كند ازهمه خلق بي نياز گردد.

چه بزرگ وبا ابهت اند فقر آشنايان مستغفي ،ازپرخواستگان وبيش داشتگان طماع وحريص.

 بعد ديگر تصوف كه سخت ارزشمند وبايسته است ،باور شديد متصوفان به نيكويي وخير رساني وفداكاري دراين راه است . درجايي ميخوانيم كه رعايت مقررات دهگانه خانقاه براي سالك ياد آوري شده وبعد چنين گفته ميشود.

 " بارعايت مقررات دهگانهْ فوق چنانچه فرا غتي دست دهد ،بايدصرف سه كار شود علم آموختن ،به وردي مشغول شدن ، كسي را راحتي ياچيزي رسانيدن "مي بينم كه تصوف همه زندگي وكاراست وخير رساني مردم متصوف كسيست كه هم بايد خودر ابه كمال برساند وهم ديگر آن راياري رساند.

 وهمينگونه تصوف هيچگاه به مفهوم عزلت گزيني ومفت خوري نيست ،نمونه همين بس، كه ابراهيم ادهم شاهزاده بلخي ،بافروش هيزم ،ميزيست وازآن به ديگر صوفيان ومستحقان كمك ميكرد .كه به اين حساب تصوف آزاد گيست ازقيد تعلق وبندگي خواسته ودنيا ،نه بردگي وعبوديت.

ارجمندي ديگرتصوف ما، در آنست كه تنها بند فرقه ومذهب رانمي پذيرد كه درقيد جنسيت نيست وچه بسا زنهاييكه درمقام معرفت وآشنايي مدارج والايي راسير نموده اند . از آن شماراست رابعهْ عدويه كه سراپا دربند انسانيت ووحدت است.

 "نقل است كه رابعه چهاردرم سيم بيكي داد كه مراگليمي بخركه برهنه ام . آن مرد برفت وباز گرديد ،گفت : ياسيده !چه رنگ بخرم ؟ رابعه گفت: چون رنگ درميان آمدبمن ده آن سيم بستد دردجله انداخت يعني كه هنوز گليم ناپوشيده تفرقه پديد آمد.

 تصوف خبرگان وآگاهان را با اشراق ، وصفا دل به معرفت آشنا كرد ،تادرراستاي رضا معبود ،همه درخدمت وايثار باشد وجز نيكويي نگويد
و نكند .وهمينگونه اين مكتب عوام ومردمان عادي رانيز دردايرهْ فتوت وجوانمردي درراه انسان وانسانيت سوق ميدهد ازهمين جا ست كه گفته ميشود:

" ازآغاز رواج طريقهْ تصوف .... بزرگان متصوفه ايران همواره تصوف رابراي خواص وجوانمردي رابراي عوام مي دانسته اند وهر دوراباهم ترويج ميكرده اند ،چنانكه سه تن از بزرگان مشايخ ايران ...خضرويه بلخي... حداد نيشاپوري ... ابن سهل يوشنگي ...نخست ازسران جوانمردان بوده اند.

بدينگونه مي بينيم كه تصوف همه اقشار اجتماع رادرنظر دارد وآنها رابه سوي رستگاري خداجويي ومردم دوستي فرا ميخواند.

واينجاست كه ميتوانيم ادعا كنيم تصوف مكتب ومدرسه تسليم وانزواگرايي نه ،بلكه اصول وشيوهْ اعتراض وانسانيت است.

اعتراض دربرابر زور گويي وظلم ،اعتراض دربرابر كوته نگري وتحديد انديشه اعتراض دربرابر اختلاف وتضاد وچند گونگي وتفرقه گرايي ، ودهها مورد ديگر وهمچنان تصوف مكتب انسانيت است ، از آنروكه مبلغ صفاي قلب وصدق است ،از آنجهت كه مروج نيكي وخيرخواهي سعادت است ، ازاين سبب كه مدرسه ايثار وفداكاري واز خود گذري است.

 ودريك سخن ازآن باعث كه دانشكدهْ عشق است ،عشق به داد  وعشق به انسان وانسانيت وعشق به اجتماع ومردم وعشق به خداتاسرحد فناونيستي فرد.

 بيدرنگ اين نكته راهم بايداذعان كنيم كه سيماي تصوف همه جا وهمه گاه چنين نبوده است. بوده اند صوفيان كه كاملاً درجهت مخالف آنچه گفتم جاداشته اند كه نميشود نمونه وملاك باشد.

 اصل آنست كه تصوف مسلك ومشرب اعتراض است ،دبرابرهمه نابايستگي ها ومكتب انسانيت است
واخلاق ، وزداينده هرچه ضد
 اخلاقي وضد
 انسانيست .

 بيدادي كه طي سه دهه برملت مارفته است دركنار ساير عوامل وانگيزه ها ،دريك جمع بندي كلي ناشي ازنبود تساهل وتسامع بوده است ، زماني به نام مخالفت باجمهوريت ،گاهي دشمني باسوسياليزم روزگاري دوري ازشريعت ،اصل تساهل رافراموش كرديم وبه خشونت ميدان داديم حتي همين امروز كه سخن ازپذيرش همگاني ،كسرت گرايي وتحمل وبر ده باري است ، بازهم باعنوان كردن ،كمونست ها ي سابق ،تفنگ سالار،غرب گراها ،وغيره شماري ازافراد وابسته به اين ياآن نهاد ياگروه ،آتش به اجاق خشونت مي اندازد واز تساهل وتسامح درعمل فاصله مي گيرندواين عناوين دورازتسامع بيشتر از جاهاي ناشي مي گردد ، كه ازمتن جامعه بريده اند وبه اصطلاح ازغندي خير سخن دارند نگرشي براين اصل ،ماهيت وپيشينه آن ،نياز وبايستگي آن رادرروزگار معاصر مبرهن مي سازد.

تساهل وتسامع كه درانگليسي تلرانس To l erance خوانده مي شود ،ازريشه لاتيني To  lero به معناي شكيبايي ،تحميل كردن ،ابقا نمودن وتجويز كردن گرفته شده است.

 اما مفهوم اصطلاحي اين واژه دركاربرد سياسي اش عبارت است از :

عدم ممانعت وعدم مداخله آگاهانه اختياري وقصدي ، باعقايد رفتاري كه مورد پذيرش ومورد علاقه نيست . ممكن اين عقايد ورفتار مذهبي باشد ياسياسي يااخلاقي وغيره دربرابر تساهل تسامع فقط يك تعبير كاربرد دارد وآن همانا واژه خشونت است.

برخي ها اين واژه رابه معناي پذيرش چيزي كه موردقبول نيست ترجمه كرده اند ، درحالي كي باپذيرش وقبولي ،ديگر به تساهل نيازي باقي نمي ماند بناً تساهل زماني هستي مي يابد كه اختلافي درميان است .

 درحقيقت وجود اختلاف وتنوع ،ناخشودي ونارضايي، وجود آگاهي واختيار وعدم ممانعت ومداخله باوجود قدرت وتوانايي ،چهار مولفهْ اساسي تساهل است.درفرهنگ غرب ،امروز تساهل نه يك رفتار شخصي كه روش عملكرد حكومت هاست ويكي ازعناصر مهم فلسفه ليبراليسم ورفتار ليبرالي .

 پيشينه تاريخي تساهل به يونان باستان مي پيوندد كه باوجود خدايان متعدد هرآئين رفتارغير مقبول آئين ديگر راتحمل مي كرد ، درقرون وسطي باحاكميت كليسا ، خشونت جاي آنرا گرفت وآن زماني بود كه تفتيش عقايد به شدد اعمال مي شد وشخصيت هاي چون قديس اگوستين اعدام مخالفان راجايزمي دانست.

 درنتيجه اين خشونت ها بودكه جامعه غرب ازاصل آزادي تساهل وغيره حمايت كرد كه بعدها درعصر روشنگري اين مفهوم بامباني انسانگرايي (اومانسيم) ، عقل گرايي (راسيوناليزم )وفردگرايي تيوريزه شد.

 باورمندان تساهل وتسامع درتبيين آراي خويش ،سه مبنارامشخص نموده برآن تسمك مي جويند .

1_ مبناي معرفت شناختي : براين مبنا گفته مي شود كه حقيقت نسبي است وحقيقت مطلق قابل دسترسي نيست تاآن جا كه پروتاگورس مي گفت: هرچيز همانست كه به نظر انسان مي رسد ، زيرا انسان معياراست ،حتي گفته شد: بيراهه وخطا ،مفاهيم واقعي نيست ،شايد موضوعي نسبت به ساير نگاه ها خط به نظر آيد ازين جاست كه نميشود درمورد درستي يانادرستي باورهاي فكري وروش هاي رفتاري ،ارزيابي نهايي ارايه كرد.

 سرتاسرفلسفه جديد غرب دكارت به بعد ،ملهم ازين گونه نسبي گرايي است كه مبناي تساهل مي باشد.

2- مبناي  "هستي شناختي" ، درين مبنا گفته مي شود كه خلقت وجهان مخلوقات مستلزم دوگانگي واختلاف است ، درجهان همه چيز ازطريق ضد خودش شناخته مي شود.

ارسطو مي  گفت: جهان سراسر دوگانگي وضديت است وعقل آدمي بايد آزاد باشد تامجال گزينش وانتخاب داشته باشد ،چرا كه سعادت اودرگروهمين امراست وتساهل ورزي ،حافظ وضامن اين انتخاب وگزينش اوست.

بناً لازمهْ انتخاب وگزينش وجودتنوع وتكثر است پيداست كه شخص نامتساهل وخشونت گرا ،اين تنوع رابرنمي تابد وجهاني مي خواهد يكدست ويك نواخت كه بااين رويكرد خويش هم باجهان واقع به ستيز برمي آيدوهم قدرت انتخاب ودرنتيجه سعادت آدمي رامحدود مي كند.

3-مبناي انسان گرايي وفرد گرايي : باور به اصالت فرد ومحوريت انسان درفلسفه اخلاق وفلسفه سياست غرب تحول بزرگ آورد،دانشمندان چون ويكتور هوگو ،گرد بيوس ،توماس هابز، جان لاك درقرن 17 ،مفهوم جديد "حقوق طبيعي" راعنوان كرد ندكه دربرابر "حقوق طبيعي وا لهي" قرارداشت براساس اين باور گفته شد . انسان صرفاً موجود مطالبه گرو ذيحقاست نه مسؤول ومكلف .به همين خاطر كسي حق نداردبه اوچيزي راتحميل وتكليف كند.

حوزه ها ي تساهل : درحوزه اخلاق درجوامع غربي باور براين است كه باور ها ورفتار هاي اخلاقي افراد وگروه هاي مختلف محترم دانسته شود واز آن جلوگيري وممانعت صورت نگيرد.

درهمين حوزه تساهل اخلاقي برخي از(نظام هاي) اخلاقي صحبت ميكنند كه به آن نسبت گرايي توصيفي مي گويندوبرخي ديگر ارزش ها ي اخلاقي رامطلقاً وابسته به ذهنيت افراد مي دانند وبه هيچ نظام اخلاقي معتقد نيستند وطرف دار تساهل دراين حوزه اند ،اين توجيه مبناي معرفت شناختي دارد.

رويكرد هاي ليبرالي بادرنظر داشت اصل معرفت شناختي وانسان گرايي وفرد گرايي وهمچنان نسبي دانستن ارزشهاي اخلاقي ،هميشه توجيه گرتساهل اخلاقي است ومخالف هرنوع ممانعت .البته منتقدان اين روش اعتقاد دارند، كساني كه مخالف اين تساهل واباحي گري اخلاقي اند ، نيزمي توانند برباورخود عمل كنند وبرمبناي اصل آزادي فردي كسي حق مخالفت بااينها راندارد.

حوزهْ دين: زمينهْ ديگر كار برد تساهل حوزهْ دين است .فلاسفهْ دين درتعريف ازدين باوجود اختلاف اّراْ به اين باوراند كه دين شبكهْ ازمعارف به هم پيوسته است  كه اعتقاد درايمان به اين امرقلبي وباطني است اكراه واجبار دردين راه ندارد.

حوزهْ سياست :

مهمترين عرصهْ كاربرد تساهل رادرعرصهْ سياست سياسي دانسته اندكه هم دولت ها وحكومت ها وهم شهروندان وگروه ها واحزاب سياسي بايد به اين پاي بند باشند.درفلسفهْ سياسي ،تساهل ومدارا يكي ازعلايم وملاكهاي عمده براي توسعه سياسي معرفي گرديده است وجامعه راتوسعه يافته ودموكراتيك مي دانند كه بيشتر اهل مدارا وتساهل است .

ارسطو برخلاف افلاطون درفلسفهْ سياسي خود وجود تكثررا لازمهْ سعادت مي دانست وباور داشت وجود گزينه هاي مختلف درجامعه ،گزينش وانتخاب را براي  افراد بيشتر ميسر مي گرداند وبه رشد عقلي منجر مي گردد.

همچنان تساهل راپيش شرط اساسي براي تحقق دموكراسي دانسته اند ،چه تمركز قدرت ايجاد گر استبداد است وتكثر وتنوع عامل بازدارندهْ استبداد.

نگرشي كلي برمبناهاي تساهل وتسامح نشان مي دهد كه واقعاً وجوداين اصل مايهْ رشد وتوسعه فردي ،اجتماعي سياسي وفرهنگي است .زيرا درنبود فضاي فراخ وگسترده رشد شعور شهروندان ومسؤوليت پذيري آنان امكان پذير نخواهد بود.

البته انديشمندان وباورمندان ديني نظر ياتي درين راستا دارند.

 اصل ويامبناي جهان شناختي تساهل مورد تائيد باور هاي دين نيزاست و درحقيقت اين ارادهْ خداوند است كه انسان درين جهان انباشته ازتضاد ها وتقابل ها موجود مختار وانتخابگر باشد .خداوند مي فرمايد.

 "ماراه رابه انسان نمايانديم  ،حال او مي تواند شاكر باشد ياكفر پيشه "راستي لازمه خردورزي ،آزادي است وآزادي واختيار ،شرط اساسي رسيدن به سعادت وخوشبختي ،گاهي هم اين نكته تاكيد مي شود كه همه چيز به آزادي وتساهل خلاصه نمي گردد وزماني هم ايجاد مي شود كه تساهل بامصالح جمع ومصالح اضطراري درتعارض واقع مي گردد ودولت ناگزير مي گردد به خاطر منافع علياي ملت وجمع ،تساهل راكنار گذارد وياكساني افكاري ويارفتاري درجامعه ،مانع سعادت وهدايت انسانها مي گردند ،تاجايي كه گزينش راه درست براي افراد ناممكن مي گردد ،درچنين موارد دساتير اديان تساهل راروانمي دانند.

 برمبناي معرفت شناختي تساهل هم اين نكته وارد مي آيد كه نسبي گرايي وشكاكيت سبب مي گردد كه هيچ حكم وارزيابي دقيق درراستاي شناخت غلط ازدرست ارايه نشود.

 وچه بسا كه حتي طرفداران خشونت وفاشيست ها هم عملكرد خشونت بارخودرابه گونهْ ساير باور هادرست قلمداد كنند.

 درمبناي فرد گرايي تساهل  نيز عنوان مي شود كه اشكالاتي براين باوروارد  است، مبني براينكه برسرشت اجتماعي انسان بي اعتنايي مي شود ،روحيه نوع

د وستي نابود مي گردد  ،خودمحوري ،خود خواهي و منفعت طلبي رشد مي يابد.

 باهمه اينها تساهل وتسامح ازاصول پذيرفته ْ فلسفه واجتماع امروزاست كه عمل به آن و توجه دقيق به آن جامعه رابه سوي سعادت ،صلح ،همزيستي رهنمون مي گردد.

بوي عشق و ناله‌هاي دل انگيز او، چون نافة آهو،‌ ختاي را گرفت. همه بي‌دردان گرد آمدند و به سر و روي ملنگ تاختند و او را از ده بيرون كشيدند. اين بار روزگار كار خود را كرد، آسمان از آهنگ ناله‌هاي ملنگ به تنگ آمده بود،‌ براي ابد ملنگ اين قريه را ترك كرد؛ ولي افسانة عشق او در پرده‌هاي ساز افتاد و سالها از آن روزگاران مي‌‌گذرد.

            آنگاه كه ليتان را برادران و وابستگانش در بدل يك مشت پول بي‌رحمانه به عبدالرحمن عقد بستند و به بيتابي‌ها خاتمه دادند، ملنگ در عمر اين عشق آتشين به خلوتخانه شد و بر بورياي فقر نشست. ليتان با چشمان اشك‌آلود اين رباعي را زمزمه مي‌‌كرد:

نگارينا زماني بي‌تـو مشكـل       به عالم زنـدگاني بي ‌تو مشكل

صفاوعشق‌بي‌‌تو سخت‌دشـوار    خوشي و كامراني بي‌تو مشكل

اين دوبيتي بيرون ازداستان به‌دست آمد كه نقل مي‌گردد.

بي‌بي ليتان اگر باشد رضايت             به‌ موي سر بروبم جاي پايت

حمايل دست من برگردن تـو                       زنم بوسي ‌ز روي پشت‌پايت

داستان عزيز و نازك

داستان عزيز ونازك نيزيكي ازداستان‌هاي عاشقانه ومحلي هرات است.البته به گستردگي داستان سياه‌موي وجلالي دركشورمشهورنيست‌،  شايد ازآن جهت كه زياد مورد توجه فلكلورشناسان قرارنگرفته است.

            بخش علي شاعرمحلي بادغيس كه درسال 1308تولد گرديده است وداستان اونيزدرين مجموعه خواهد آمد، درمورد داستان «عزيز ونازك‌»چنين شرح مي‌دهد:‌

            نام عزيز در سراسر ولايت هرات، شهر وقريه‌هاي اطراف آن مشهوراست‌. بخش علي مي‌گويد‌: عزيز عاشق دختري بنام نازك بود‌. شب وروزبه فكر او بود‌. در عشق او مي‌سوخت ودر وصفش شعر ميگفت‌.  عزيز هيچ گاه به محبويش نرسيد‌. از شدت عشق دلش تركيد ودر حين.بلاغت باناكامي از دنيا رفت‌. بخش علي مي‌گويد‌: عزيز در سال 1335 در يكي از قريه‌هاي ولايت هرات چشم ازجهان پوشيد‌. اشعار زيادي در عشق نازك سروده است‌.اوميگويد: عز يز تمام آفريدهايش را به شكل ديوان كتابت نموده بود كه يك نسخه آن‌را طوري يادگار براي من داده است‌.

بخش علي كه اين سخنان را حين دوره سربازي‌اش در سال‌هاي 1340،‌ 1343 براي دانشمند و فلكلورشناس تاجيك داداجان عابدوف ياد آور شده بود، تعدادي از دوبيتي‌هاي عاشقانه عزيز را بياد داشته، كه توسط عابدوف در همان زمان ثبت گرديده است كه اينك تقديم مي‌گردد‌. اين دوبيتيها بيانيست از عشق وداستان عزيزونازك كه اميد است روزي جزئيات بشتري از داستان عزيز و نازك‌: به‌دست آيد‌.    

دوبيتي‌هاي عزيز و نازك

مة‌ من روبـرو بـا نـاز بنشست             به نخلستان قدشمشادبشكست

غرض ازشيشتن نازك‌همين بود       رگ گل را به تارموي مي‌بست

الا نـازك توشيشتي روبـرويـم           نمي‌تانـم بـرايت چيـز يگويـم

سخن‌هاي‌كه دارم دردل ‌خويش                  نمي‌ دانـم بگـويـم يانـه گويـم

شدم حـالا گرفتـار تـو نـازك                      شدم باجـان خريدار تو نازك

كه ماه چهارده  شرمنـده كرده                      شعـاع بـرق رخسـار تو نازك

مه قربانت شوم ‌اي‌ نازك جان                      تمـام كوچـه را كردي چراغان

تمام كوچـه را من گل  بكـارم                     توگل‌باشي، عزيزت‌گل‌نگهبان

كجا باشد كه آنجـا گل نباشد                        بـه شهـر مشهد وكابـل نباشـد

به هرجا نغمه سازد نـازك من                       بـه آنجـا حاجت بلبـل نباشـد

اگـر ليلـي بـه ‌دوران تـو بـودي                  چومجنون‌مست‌وحيران‌توبودي

اگر خورشيد مي‌بودي زمين را                     طلـوعش از گريـبـان تـو بودي

منم وامق كه عذرايـم تو باشي                      منم يوسف زليخـايم تـوبـاشي

منم مجنون‌كه‌ دركويت بمردم                      الا  نازك كه ليلي ام تـوبـاشي

لبـانت پستة  شور است نازك                         دهانت آب  انگور است نازك

جمـال حسن تـو لب شكـر  من        به‌عالم‌جمله مشهور است ‌نازك

سحرباجفت‌خود مي‌گفت بلبل                      گل وگل لاله ونسرين وسنبل

بنفشه سوسن وريحان‌وشمع بن                       ندارد خوي و بويت نازك گل

سحردر باغ رفتم مثل جاسوس                       كه‌گل‌درفكر‌بودبلبل‌به‌افسوس

كه‌گل‌را بسته‌بردم ‌پيش‌ نازك           به مثلم پيش پايش‌مي‌كند‌بوس

لبـاس نقـره در بـرداري نازك                     چه‌بوي‌مشك‌وعنبرداري‌نازك

شفاعت كي كند زلف سمن سا                       زبان قنـد و شكـرداري نازك

قلـم گيـرم بـه‌يـاد روي نازك                     كشـم نقش‌خـم ابـروي نازك

الف چون قـامتت  بـالا كشيده                      به پيش قـامت دلجـوي نازك

شيرين‌حرف‌و شيرين‌گفتارباشي                     بـه گشتن آهـوي  تـاتـار باشي

بگشتـم درمـيـان كل خـوبـان                      تـونـازك با همـه سردارباشي

قدت باشد به هر توصيف لايق                      بـود رخسـار تـو بـا گل موافق

به‌شب‌گر واكني‌‌ چاك‌گريبان                       نمايـان مي‌شود ‌صد صبح صادق

به بـازار هـرات سوداي نازك                      فتـاده در جهـان غوغاي نازك

بگيـرم اتـلس سلطـان زري را           بپـوشـانـم‌ زسر تـاپـاي نازك

جهـان باشد بهـاي موي نازك                      همـه عالـم بـه گفتگوي نازك

فرشتـه در هـوا تعليـم بگيـرد                        زخلـق وخصلت نيكوي نازك

خـداونـدا مرا سردار غـم كرد                     دريـن دنيـا گـرفتـار صنم كرد

به‌اين‌خوبي‌ وخصلت نازك‌ من                    گرفتـه‌ حلقة برگوش من كرد

به جانم لشكر غم او نهادست               به عالم پرتو حسنش فتادست

توگويي‌نازكت‌اصلش ‌‌زنور‌است                    بني آدم چنـيـن آدم  نـزادست

عزيزان جان من قربان نازك                        سرم چون كاه درميدان نازك

عزيز بنويس‌خطي‌دردامن‌خاك                    كه‌:  صيد كشتة‌ مژگان نازك

عزيزان گشته ام شيداي نازك                      دلـم پيوستـه در سوداي نازك

نه من تنها به اين سودا گرفتـار                      جهان پـرشور ازغوغاي نازك

عجب قـد بلنـدي داري نـازك                   به زيـر پا سمندي داري نازك

عزيز از درد عشق تو‌خزان شد                       چه‌حسني‌‌دلپسندي ‌داري‌نازك

الا نـازك زعشقت هو زنم من                       چو بلبل‌ ناله درهر سو زنم من

چوقمري طوق بر گردن نهادي                    بـه بـازار  غمت كوكو زنم من

زعشقت جرعة بانوش من كن                        سلامت اين تن بي‌هوش من كن

غـلام  تـو منـم اي نـازك گـل                   بيا يك حلقة بر گوش من كن

سرم  سودا، دلـم غـوغا گرفتـه                      غـم نــازك مـرا تنهـا گرفتـه

غم نيستي ره نـالـم يـا غـم يـار                     مـرا كشتــه غـم يـار وفــادار

همه‌عالم سراسر كامياب است             عزيز ازحسرت‌رويت‌كباب‌است

حجاب از روي آزادي بر افتـاد                     هنوزم‌نازك‌من‌در‌حجاب ‌است

فلك آلوده  بـا‌درد و غمم كرد                      جدا از نازك و از همدمم‌كرد

برات‌ غم ‌نوشت‌‌ودست من داد                      كه سرگردان به‌كل عالمم‌كرد

رسيدم بـر سر دريـاي ‌هلمنـد                       كنـم زاري بـه درگـاه خداوند

چطور از‌ نازك‌خود‌ دور‌گشتم                       هزاران‌ دل ‌بيك موي تو پيوند

بـيــا اي دلـبـــر فهمـيــدة مـن                نظر كـن بـر دل ‌رنجـيـدة مـن

قدم را رنجه‌كن اي نازك‌جان                     بـه روي سيـنـة غمـديـدة مـن

بيا نازك مكن تو مهر‌خود كم                        به جـان من مـزن  از آتش غم

نه‌هندويم كه بر من مي‌زني تير                     مسمانم بـه ديـن  تـو شريكـم

عزيزان  بر دلم انديشـه از غـم                      درخت‌وبرگ‌و‌شاخ‌و ريشه ازغم

رسيد نجـار غـم از نـازك من                       به‌ دستش‌ اره ‌از غم تيشه ازغم

غمم از موي سـر گشتـه زياده                        پـريشانـي بـه حالـم رو نهـاده

به دل‌گفتم: زدست دل گريزم                      غمم‌چابك‌ سوار‌است‌ من‌پياده

تو بر سر شال ابلق داري‌ نازك                     بـه دل مهـر معلـق داري نازك

بـراي كشتـن بيـچـاره عـاشـق                     دواي خـون نـاحق داري نازك

مه قربـان خـرامـان گشتن تـو                      مه قـربـان همان خنديـدن تـو

به من‌رحمي‌نكردي نازك‌جان                     بميرم خـون من در گـردن تـو

الا نـازك خـبـر‌ داري  نـداري                   به سوي  مـا سفـر داري نـداري

مه كـه مردم زدست  دوري تـو                    سر خاكـم گـذر  داري نـداري

عرقچين زرنگار اي‌سو ‌نگاه‌كن                      دو چشمان‌خماراي سو نگاه‌ كن

عـزيـز مستمـنـدي طـالـب زار                    ستـاده انتظـار اي سو نگـاه كن

دم محزون وسرگـردان نـازك                     دل ‌وجان مايل و قربـان نازك

وجودم‌چون ‌سمك‌گرديده‌بريان                  ز تــاب آتـش ســوزان نـازك

دماغ از پادشاه داري تـو نازك                    سرم بازيـر پـا داري تو نـازك

سرم بـا زيـر پـاي كل عـالـم                        كـه دل بـا كج داري تو نـازك

بيـا نـازك من دلـدار من بـاش                   انيس خـاطـر افگـار من بـاش

سرت‌گردم به‌صدشيرين‌زبانـي                      طبيب ايـن دل بيمـار من بـاش

دولب داري بمثـل نـقـرة‌ خـام                    دوچشمانت به مثل كاسة جام

عزيزچون‌ورقه‌سرگردان‌ عشقت        كجايي اي تو گلشاي گل اندام

به‌ نيمي‌شب‌كشيدم آه پر سوز                        خدايا اين شبم كي مي‌شود روز

سر شب تـا سحر در انتظـارم              بــراي روي نــازك  دلـفـروز

زعشق نـازكـم تنـهـا بمـانـدم                       چوبيد‌خشك‌درصحرا بماندم

قد نازك عصاي دست  من‌‌ بود                     عصا بشكست ومن تنها بماندم

چـرا نـازك پيغـامت نيـامـد                        به كار من سرانجـامت نيامـد

عزيز بنوشت ‌شرحي ‌ازجدايي                       كه يـاد ازعهد وپيمانت نيامـد

نسيم صبحدم عـزم سفـر كـو                         برو جـانـانــة‌ مـا را خبـركن

بگوبا نـازك شيريـن زبـانـم              پس از مردن سرقبرم گـذركن

مسـافـر آمـدم از راه هـجـران                    بـه اميـد وصــال نـازك جـان

گـل رويت بـود بـاقتـل بلبـل                      شكوفـه كرده  در قعرگلستان

دوچشمت‌را سياه‌كن‌نازك من                      زكلكين‌يك ‌نگاه‌كن‌نازك من

مسـافـرآمــدم پيش سـرايـت                      بيـا خـيـر خـدا كن ‌نازك من

بخش علي و بي‌بي ‌راز

داستان «بخش علي وبي‌بي‌راز‌»، ‌سروده‌ها وعاشقانه‌هاي اين داستان تاهنوزثبت نگرديده است‌. شايد درولايات بادغيس وهرات افرادزيادي دوبيتي‌ها  ويا داستان دلدادگي بخش علي را با بي‌بي‌راز بدانند و زمزمه كنند‌، اما ازرمز وراز حيات بخش علي آگاهي فراوني ندارند‌. و اين ياد داشتها به‌استناد روايتي كه يادآورخواهيم شد‌، شايد نخستين ياد كردي باشد ازاين شاعر وعاشق محلي و سروده‌هايش كه به‌تحرير ومطالعه همگان آمده است‌.  

            بخش علي درسال 1308 درقادس ولايت بادغيس به دنيا آمد‌.  مكتب راتادورة ابتدايي خواند وپس ازآن به‌دهقاني مصروف گرديد. مدتي دردهكدة خود به‌پاده باني مصرف بود تااين كه به‌عسكري سوق گرديد.بخش علي دورة خدمت عسكري را درولايت ننگرهار ودرپروژة وادي ننگرهاردرسالهاي 1340 تا 1343 سپري نمود.

            پروژة‌ وادي ننگرار توسط متخصصان شوروي وقت پيش برده مي‌شد. همراه بامتخصصان‌، تعدادي ترجمان نيزكارمي‌كردند. داداجان عابدوف دانشمند تاجيك يكي ازآن ترجمان‌ها است. بخش علي كه همرازديگري براي بيان درد‌هاي عاشقانه‌اش نداشته‌، براي اين كار بناي دوستي با اين ترجمان‌ها به‌خصوص عابدوف رامي‌گذارد‌، تا شنوندة درد‌هاي او باشد‌.  به‌اين اساس بخش علي ازطريق اين دانشمند تاجيك است كه  بما معرفي مي‌گردد.

            دكتورداداجان عابدوف كه درسالهاي 1340 تا1344 درپروژة وادي ننگرهار به‌جيث ترجمان ايفاي وظيفه نموده است، جريان آشناي‌اش با بخش علي را چين روايت مي‌كند‌: ‌

            «ازسالهاي 1340 تا 1343 بخش علي در شهر جلال‌آباد در ساختمان پروژة‌ وادي ننگرهار در خدمت عسكري بود. درآن سالها كه من در ساختمان كانال مذكور به‌حيث ترجمان ايفاي وظيفه مي‌نمودم با بخش علي شناسايي پيداكردم. او در قصبة‌ درونته وظيفة پهره داري را انجام مي‌داد. درطي دوسال من و بخش علي به‌همديگر بسيار نزديك شده بوديم».

            عابدوف معلوماتش را در مورد زندگي خصوصي بخش با‌شنيده‌هايش از شخص بخش علي چنين بيان مي‌كند:‌

            بخش علي بعد از وفات خانم اولش، عاشق دختري بنام «بي‌بي‌راز» مي‌شود. از شدت عشق او به‌شعرگفتن مي‌پردازدو دراين مورد ازقول بخش علي چين نقل مي‌كند:‌ «من قبلا شعرنمي‌گفتم و در فكر شعر گفتن هم نبودم اما عشق بي‌بي‌راز بدلم زد و شاعرم ساخت و حالاكم كم در وصف او شعر مي‌گويم».

            همچنان دكتور عابدوف به‌عنوان يك فلكلورشناس و دانشمند تاجيك كه اهميت مهر و سروده‌هاي عاشقانة او را خوب مي‌دانسته است، از نخستن روزهاي آشنايي‌اش با بخش علي اين گونه سخن مي‌گويد:‌

            «روزي وقتي كه من و يك ترجمان ديگر بنام حامدجان قليچ اف بعد از ختم وظيفه در اتاق نشسته بوديم، بخش علي وارد اتاق شد. ما با او شناسايي نداشتيم. بعد از سلام عليك نشست و كاغذي را به‌من داد كه در آن اين پارچه شعر نوشته شده بود:‌

كجـايـي دلـبــر شيـريـن، خريدار تو ام امشب  

 جبينت‌گل‌‌رخت‌ رنگيـن، خريدار تو ام امشب

زجورت اي صنم صدداد، زعشقت مي‌كنم فرياد

بيا اي زيـرك استـاد، خـريـدار تـو ام امشب

چـو مرغ بي سر و بي پـا، درين‌جـا آمدم تنهـا

زهجرروي تو اي مـاه، خـريـدار تـو ام امشب

رخت‌شرمنده‌كرد‌گل‌را، سراسربرگ ‌سنبل را

بسوختي خانـة دل را‌، خـريـدار تـو ام امشب

به حـال خويش حيرانم، چو زلفانت پريشانم

نباشـد هيچ درمـانـم، خـريـدار تـو ام امشب

نمـايـان كـن جبينت را،‌ جـمــال نـازنينت را

دو زلف عنبـرينت را، خـريـدار تـو ام امشب

نظر بـرحال زارم كن، به ‌چشم خونفشانم كن

به‌‌ پيش خود به ‌دارم‌كن، خريدار تو ام امشب

كه‌بخشي‌حزين‌حيران،‌وجودش‌چون ‌سمك‌بريان

زهجران تو اي‌ جانـان، خـريـدار تـو ام امشب

همين كه شعر را به‌آواز بلند خواندم مورد پسندم قرارگرفت، اما ترجمان قليچ اف بالحن كنايه آميزي گفت باور ندارم اين شعر را خودت گفته باشي. باشنيدن اين حرفها بخش علي متأثرگرديده كاغذش را پس گرفت و باخاطرآزرده اطاق را ترك نمود». (عابدوف درصحبت مستقيمي كه بامن داشت ياد آورگرديد: و قتي قليچ اف شعر بخش علي را ترديد نمود، بخش علي باتأثر و افسوس سوي او ديد و با قهرگفت: ‌تو كجا و شعركجا و از اتاق خارج شد)

            عابدوف مي‌گويد: «بعد ازآن برخورد، روز ديگر وقتي كه من ازكار برمي‌گشتم، بخش علي راديدم كه در سر راه من منتظر است. همين كه نزديكش رسيدم، شعري را به‌من داد و خواهش كرد كه آن را به‌قليچ اف بدهم. آن پارچه شعر كه براي قليچ نوشته شده بود، اين است:‌

بديدم يك جوان خوب رخسار         دوچشمانش‌بودچون‌جام‌سرشار

قليچ نـامش در اصـل تـاجيـك         مرابردل بزد يك روزچون خار

كميـنـه آمـدم در پيش چشمش        نمي‌دانست زحالـم‌آن نكو كـار

به ‌من‌گفت اين قدرقدرت نداري                سخن شايسته گويي ‌از لب يـار ‌

درآندم‌نطق من‌چون‌بسته‌گرديـد     كه‌گفت‌اين‌حرف‌را‌آن‌مرد‌هوشيار

چوحرفش را سراسرگوش‌كـردم                  همي‌آمـد مرا از اين سخـن عـار

جـوابش را چنين تحريـر كردم                    بلي هستم بيك شوخي گرفتـار

چنين ناليدنـم از هجـر آن است                   به‌من دارد جـفـا و جـور بسيـار

غمش گـرديـد پيـراهـن برايـم       دراين غم ‌شكرمي‌آرم‌ دوصد بار

نمـي‌گـيـرد دلــم در سينه آرام                   زعشقش مي‌كنم‌هرلحظه تكرار

سر از مـابين ‌عشـاقــان بــرارم                    اگربينم‌رخش‌را روزي يك بار

گرفتـارم بـه‌حسن آن بي‌بي ‌راز                   ازآن‌ يك شمه چون‌كردم اظهار

منـم بخشي بـه‌‌حـالش مبتلايـم          كـه عشقش مي‌كند دايم سرشار

(يك دوبيتي نيزدرمورد اين رويداد درميان دوبيتي هاي بخش علي بدست آمد كه چنين است:

دل پـرخـون چشـم زار نـالــم                    عـزيــزان از فـراق يـار نـالــم

قليچ گفتا سخن گويي چه داني        وجـودم  سوختـه نـاچـار نالم)

عابدوف مي‌گويد: ‌بعد ازآن روابط ما با بخش بسيار خوب شد. او تمام سروده‌هايش در جلال‌آباد را در دو كتابچة‌ صد ورقه نوشته بمن داد كه در حدود (50)‌غزل، (15)مخمس و850 دوبيتي مي‌باشد. تعدادي از آن در مجموعة بنام «سخني ازدهني» در سال 1972 به‌حروف روسي چاپ گرديده است.

عابدوف مي‌گويد بعد از چهار سال كار، من دو باره به‌تاجيكستان آمدم و ديگر از بخش علي اطلاعي نداشتم تا اين كه درسالهاي 1360 الي 1364 بارديگر و اين بار در وزارت زراعت بحيث ترجمان به‌افغانستان رفتم. در جستجوي بخش علي شدم. سمينار رئيس‌هاي زراعت ولايات دركابل داير شد من از رئيس زراعت هرات بخش علي را پرسيدم. گفت:‌ من نمي‌شناسم، اما كوشش مي‌كنم پيدايش نمايم. بار ديگر به‌كابل آمد و برايم احوال آورد كه بخش علي اكنون در شهر هرات زندگي مي‌نمايد و يك مغازه دارد. از اين كه راه‌ها نا امن بود و به‌آساني نمي‌توانستيم به‌همديگر برسيم، نتوانستم او را ببينم.

            نگاهي به‌آثار و سروده‌هاي بخش علي نشان مي‌دهد كه همه ناله و فرياد او در عشق «بي‌بي‌راز» است. و چنان صميمانه عشقش را به‌بي‌بي‌راز باشكوه و زاري بيان مي‌كند كه رقت انگيز است. شايد درآينده‌ها قصة عشق «بي‌بي‌راز و بخش علي» به‌گونة‌ ديگر داستان‌هاي عاشقانة مردمي، سراسري گردد. برخي ازآن عاشقانه‌ها را كه خطاب به‌بي‌بي‌راز سروده است مي‌آوريم.

            در غزلي مي‌گويد:

نظر اي دوست‌كن برحال زارم                     بـه درگـاهت همين امـيـد دارم

تـرحـم كن بـه‌ حـال دردمنـدم                  بغيـر از تـو ديگـر ياري ندارم

گرفته گرد غـم چـون دامنـم را                   هميشـه وقت، سـوداي تـو دارم

كه تا روزم رسد اينجـا بميـرم                       سر از سـوداي جـانـان برندارم

كفن بر من كه دوزد اي عزيزان                   چه‌خواهد ‌گشت‌ آخر‌روزگارم

اگـر آيـي در آنـدم اي دل آرام                ببين آنجـا‌كـه سوداي تـو دارم

منم بخش و احوالـم پـريشـان                       بغير از‌گفتگويت نيست كارم

در غزلي ديگر چگونگي مقابل شدن با يار و نام او را معرفي مي‌كند:

بـديـدم يـك نگـــار سـرخ پـوش              بــرآوردم ســرش را انــدر آغوش

به‌ او گفتم‌كـه نـام خـويش بـرگـو              به‌ من گفتـا برو بر كار خود كوش

به ‌دستـم داد چون يك جام شربت               بگفت اي بي‌خبر اين جام كن نوش

چو جامش را تمـامـاً نـوش كـردم               مـرا قلـب‌حـزيـن افـتـاد در جوش

سـرود عـشــق را آغـــاز كـــردم              درآندم ‌رفت از من ‌عقل وهم هوش

در آندم گفت بي‌بي‌راز است نامـم              گرفت‌دستار‌خود انداخت بر دوش

بـرفـت از پـيش مـن آن نـازنينـم               بگفتـا هوشـدار، ايـن سـرّ را پوش

تو بخشي حـزين حيـران به ‌رويش               نمي ‌سـازي رخش هـرگز فراموش

            در غزلي ديگر بازهم ياد او را مي‌كند:

روي خـود دارد بي‌بـي‌راز در نـقـاب                  زين سبب دارم دو چشم خون فشان

            و در توصيف يارش چنين زيبا مي‌سرايد:

گر بسـازم اندكـي اظهـار از وصف تـو من

اين دل مجروح را چـون غنچـة گل وا‌كنـم

زار نـالـنـد بلبلان انـدرچمـن از هجـر گل

مـن رخـت را يـاد دارم قلب را بـرنـا كنـم

ديگران‌گل مي‌فروشند، بخشي‌گل‌را‌مي‌خرد

ناكسـان باشند و من گلدسته را يكجا كنم

            و اما درد و سوزي صميمانة بخش علي بيشتر در دوبيتي‌هايش انعكاس يافته است كه به‌گونة دوبيتي‌هاي «سياه‌موي و جلالي»،‌ از عشق بخش علي و بي‌بي‌راز سخن مي‌گويد:

دلم خواهد روم سوي وطن باز                     ببينم قوم و خويشان سرافراز

در آنجا چندروز آسوده باشم             كنـم تحريـر اوصاف بي‌بي‌راز

بي‌بي‌راز است يـار نـازنيـنـم                        ز عشقش من ببين اندوهگينم

وجودش است مثل خرمن گل                      بـه‌‌دور خرمن‌گل‌خوشه چينم

الا دلـبـر بـرفـتــي از بـر مـن                     ز غمهايت بسوختـه پيكر من

كنم اظهـار مـن نـام شـريفش                       بي‌بي‌راز است نـام دلـبــر من

شدم‌مايل‌به‌روي‌شوخ‌ سركش                        مرا انـداخـتـه در قـعـر آتش

كـنـم نـام شـريفش آشكـارا              بي‌بي ‌راز است نام آن پريوش

بي‌بي‌رازم اگر در خنده گردد                      ستـاره در هـوا شرمنده گردد

اگر شمس‌ و قمر رويش ببيند              در‌آن‌ساعت ‌به‌نزدش‌بنده‌گردد

شدم عاشق به‌چشمان بي‌بي‌راز                      دلـم در كـار هجران بي‌بي‌راز

كه بلبل هرزمان آيد به‌گلزار             كند خود را به ‌قربان بي‌بي‌راز

شـدم آخـر گـرفتـار بي‌بي‌راز                      به‌چشم مست خمـار بي‌بي‌راز

كه‌بخشي‌حزين‌عاشق‌به ‌رويش                       كه‌عاشق‌كشتن‌است‌كاربي‌بي‌راز

شـدم‌ مشتـاق‌ ديـدار بي‌بي‌‌راز                      كنـم سودا بـه ‌بـازار بي‌بي‌راز

كه‌بلبل‌شورو افغان‌دارد از گل                       هزاران گل به ‌گلزار بي‌بي‌راز

شدم مايل به ‌ابـروي بي‌بي‌راز                      مرا‌كشت‌چشم‌جادوي‌بي‌بي‌راز

كه‌بخشي‌حزين‌را‌جان‌بود صد                        فدا سازد به‌يك موي بي‌بي‌راز

دلــم در قـد دلجـوي بي‌بي‌راز                   شدم‌سرمست‌ از‌ ابروي‌ بي‌بي‌راز

پري رويان عالـم  در نـزاكت                        نمي‌ارزند‌به‌يك ‌موي بي‌بي‌راز

كنم توصيف اوصاف جمـالش                        هميشـه آرزو دارم  وصـالـش

نگنجد در ورق ‌وصف بي‌بي‌راز                      زصد‌يك‌گويم  ازخط‌‌وخالش

ز پيش دلبر خود دور گشتم                در اينجـا آمدم  رنجور گشتم

بيامـد نامـه از نـزد بي‌بي ‌راز                        به‌چشم‌خود‌كشيدم‌جور‌گشتم

چومن‌مايل ‌به ‌روي بي‌بي‌رازم                      از اين‌رو من هميشه سرفرازم

اگر سجده‌ روا باشد به ‌عشاق              رخ زيبـاي او را سجده سازم

نـدارم طـاقت هجـر بي‌بي‌راز                      شدم ناجور در فكـر بي‌بي‌راز

به‌روزپنهان‌كنم ‌از‌شرم ‌مخلوق                        كنم‌ شب‌ تاسحر ذكر بي‌بي‌راز

زدستت زهر غم‌را‌كرده‌ام‌ نوش                     دلم‌ هردم ‌زعشقت‌مي‌زند‌جوش

كه زهر غم دلم را پـاره سـازد                       بي‌بي‌راز را اگر سازم ‌فراموش

ز هجران توبخشي‌گشته بيمـار                       نـدارد انـدرينجا بـاز غمخـوار

رود بــاد  صبــا صبــح صــادق                   بي‌بي‌راز مـرا ســازد خـبـردار

بودشش‌ بافت‌ هرموي بي‌بي‌راز                    قمر‌مي‌تافت زگيسوي بي‌بي‌راز

همان‌خورشيد‌كه‌اندرآسمان‌است                  تجـلي ‌يـافـت از روي بي‌بي‌راز

شـده قلبـم ثـنـاگـوي بي‌بي‌راز                   دهم‌جان‌گر بينم روي بي‌بي‌راز

ز صدق دل دمادم سجده سازم                      مـيـان طــاق ابــروي بي‌بي‌راز

چو گل اندر چمن زار بي‌بي‌راز                   چوسنبل‌گرد رخسار بي‌بي‌راز

كه‌بخشي‌از سرشب تاسحرگاه             كنـد سـودا بـه ‌بـازار بي‌بي‌راز

كه‌نام بي‌بي‌راز درآسمان است                      به‌پيش‌چشم‌من‌ايندم‌عيان است

به‌آساني نه بگريزد ز من رنج             كه‌اين‌ ناجوريم‌ازهجرآن است

به‌هرجـا نـام بي‌بي‌راز شيرين                       اگر گويـد سخن از ناز شيرين

به‌هرجا نغمه ساز و مثل بلبل               ره و رفتـار آن شهبـاز شيرين

بي‌بي‌رازم بـود نـام تـو شيرين                     به‌روي دل دو بـادام تـو شيرين

ز قند مصر وخرماي‌چخانسور             بـود نـازكتـر اندام تـو شيرين

اول از چشـم جـادوي بي‌بي‌راز                   دوم از قــد دلـجــوي بي‌بي‌راز

سوم سيمرغ دل را قيـد كـرده                     چهارم خـال هنـدوي بي‌بي‌راز

شدم رنجور ز غمهاي بي‌بي‌راز                      ز بيـم چشـم شيـداي بي‌بي‌راز

الف از قد خود شرمنـده گردد                     كه ‌چون‌ديد قدوبالاي بي‌بي‌راز

چو بخشي حزين انـدر هوايت                     كند ‌خورشيد بوسه ‌پشت پايت

تـمـام مـوجـودات كـل عـالـم                   گويـد ازجان‌ودل‌ حمدو ثنايت

بـه‌ ناگه از جفاي چـرخ دوران                     شدم پامـال در غمهاي هجـران

به‌غيـر از ديـدن روي بي‌بي‌راز                    دواي نيست بـر من هيچ درمان

از آن روزي دلم ميل سفر كرد                      در آندم‌عشق تو بر من اثر كرد

غم‌ و درد و فراقت اي بي‌بي‌راز                    مرا ازخاك‌راه پژمرده تر كرد

ز جور و ظلم تو بنگركه‌چونم                        خزان گرديد رنگ لالـه‌گونـم

به‌تير تيـز مژگـان اي بي‌بي‌راز                     به‌ صيادي بكـردي سـرنگونـم

سرشكم كشته حيران از جدايي                      مثـال ابـر نيسـان از جـدايـي

تـرحم كن ببين بخشي خـود را                    چنين‌با درد وهجران از جدايي

دلـم پـر آه و افـغـان از جدايـي                  ز هجر مـاه تـابـان از جدايي

شب‌و روزخون‌بگريدبخشي‌زار                       مـثــال ابـر نيسـان از جدايي

رخ زيبـاي تـو مهـتـاب بـاشـد                     دلـم از هجـر تـو بيتاب باشد

خـم ابـروي تـو بـر بخشي زار                      به‌مسجد مي‌رود محراب باشد

شـدم مشـتـاق ابـروي بي‌بي‌راز                   چنان‌ سرمست‌ازبوي بي‌بي‌راز

ببين بخشي‌كه‌آن‌ خورشيد عالم                     بـود شرمنده از روي بي‌بي‌راز

دمـادم آتش هجــر تـو دلـبــر                   همي‌ سوزد وجـودم را سراسر

ببين ايـن قلب بخشي حـزين را                   دو ابرويت خليده مثل خنجر

عزيـزان عشق بخشي را بدانيـد                     پيـام از دلـبـرش بـر او رسانيد

شودمحروم‌اگر يكدم‌ ز وصلش                      يقين‌ وي‌ را شهيـد عشق خوانيد

منم بخشي به‌حسنت مبتـلايـم                        كنـد گوش فلك را كر صدايم

درخت عيش مـن از بيخ كنـدي                  نـهـال غـم نشــانـي از بـرايـم

ببين عـالـم همـه دارد شكـايت                     محبت را هـمـي‌ سـازد روايـت

تو ‌اي‌بخشي‌قلم‌بردست‌خود‌ گير                    بيان كن از محبت يك‌ حكايت

مرا اين نـالـه و شـور از محبت                     مـرا ايـن‌جسم رنجـور ازمحبت

ببين ايـن قلب بخشي حزيـن را                   شده چون بيت زنبور از محبت

مرا اين دل بـه ‌هرسو از محبت                     شدم مجنون در كـوه از محبت

ز قلب خـود بـرارد بخشـي زار                     دمـادم ذكــر يـاهــو از محبت

اگر شوريست در سر از محبت                        بـه‌عالـم نيست بهتـر از محبت

ببين بـا ديـدة گـريـان بخشـي                     چنين‌گـرديـده مهتـر از محبت

محبـت قـلب را دارد درخشـان                    محبت است اندر وصل خوبان

تو اي بخشي قلم را گير به‌كاغذ                    بكن تحرير وصف روي جانان

شود خالـي دلـم كـي از محبت                    بنـوشـم شـربت مي‌ از محبت

دمـادم نـالــه دارد بخشــي زار                   چو‌تار وغيژك و ني از محبت

دلم پـر درد و پـرغـم از محبت                     دوچشمم‌هست پرنم از محبت

 مريم و حسينا

داستان عشق مريم و حسينا و دوبيتي‌هاي مربوط به‌آن مورد توجه تعدادي از دانشمندان و فلكلورشناسان كشور ما قرار گرفته است.

در سال 1346 استاد مايل هروي سه داستان عاشقانه و مردمي «سياموي و جلالي»، «ليتان» و «مريم و حسينا»، را به‌دست نشر سپرد. به‌دنبال اين كار كه شايد نخستين باشد، كتابي ترانه‌هاي نيمروز چند دوبيتي را كه به‌داستان «مريم و حسينا» اختصاص دارد ‌نشر نمود و در حاشية كتاب، «‌حسينا» شاعر محلي را نيز معرفي كرد.(1)

همچنان فولكلورشناس برجسته دوكتور اسدالله شعور نيز در كتاب «ترانه‌هاي كوهسار» زير عنوان «دوبيتي‌هاي قصه‌ها»، تعدادي از دوبيتي‌هاي مربوط به‌داستان «مريم و حسينا» را ثبت نموده كه در دنبال اين بحث  مي‌آوريم.

روايات و دوبيتي‌هاي متعدد نشان مي‌دهد كه حسينا و مريم و قصة دلباختگي‌شان زبانزد مردم فوشنج كه امروز زنده جان خوانده مي‌شود، مي‌باشد. در حاشية يك نوشته در مجلة «فلكلور» پيرامون داستان «مريم و حسينا» چنين آمده است:

«در «رباط پي» كه در حاشية منطقة فوشنج موقعيت دارد، سالها پيش عشقـي قلبهـا را بـه‌طپش درآورد و مـردم را بـه‌خـود لـرزانـد. ايـن منطقـه كـه

سنگريزه‌هاي عجيبي به‌شكل مرغ دارد و دكانداران هرات هريك دانة از اين سنگريزه‌ها را به‌غليدانها و دخلهاي خويش به‌رسم تبرك و علامة بركت نگاه مي‌دارند، در همين درة خيال انگيز جواني بنام حسينا در نخستين برخورد دل به‌دختري مي‌دهد كه نامش مريم است.

او از فراق هرطرف ناله سر مي داد و غم عشق خود را در قالب دوبيتي‌ها به‌ديگران ابراز مي‌داشت. چون زندگي خود را پر ادبار و پر از فقر مي‌ديد، به‌وصال معشوقة كه از دل و جان دوستش مي‌داشت، اميدوار نبود.

 ناگهان آوازة نامزدي مريم روح او را جريحه‌دار ساخته دلش را مي‌شكند. قيامتي بالايش برپاشده درماني نمي‌يابد. به‌مزارات زنده جان و غوريان پناه برده و تا آخر عمر از فراق منبع آمال و آرزوهاي برباد شدة خود ناله سر مي‌دهد. هنرمندان محلي زنده‌‌جان و غوريان تا هنوز دوبيتي‌هاي پرسوز اين عشق آتشين و ناكام را با نغمه‌هاي پرسوز دوتار مي‌سرايند.

شترهـا سوي‌كابل‌ ميـره يارجـان      غم مريم كي از دل ميـره يارجـان

غم مريم بـه‌دل گشتـه شتـرخـار       شتر‌منزل به‌منزل‌ميره‌يارجان»(2)

اما استاد مايل هروي داستان«‌مريم و حسينا» را درثبت و بازنگاري خويش چنين  آورده است:

 داستان مريم و حسينا

            در حاشية فوشنج كه باغستان‌هاي پرميوه افتاده و از دور به‌چشم سبز مي‌شود، دوشيزة بنام مريم چون ميوة رسيده رنگ گرفت. مانند سرو ناز قدافراشت و روستا جواني از دهكده‌هاي دوردست بر او دل باخت. بركنارة دورتر اين دهكدة‌ شاداب كوه‌ها و دره‌هاي زيبايي است كه چشم انداز وسيعي دارد. آنجا را «رباط‌پي» گويند؛ زيرا پاي پهلوانان و زورمندان در سنگهاي آنجا نقش بديع گرفته و عوام را به‌حيرت اندر ساخته است. چشمه ساران دره، آبي سيمين دارد و دست به‌هم داده از پيشاپيش درة باشكوه كه سنگهاي عظيمي را از فراز لاخها در گاه سيل به‌زير آورده، سرازير مي‌شود.

            در تموز چون مار سپيد كج و پيچ مي‌خزد و از سنگي به‌سنگي مي‌خورد. سرسر دامنه دار هو مي‌زند و ريگهاي نرم در پناهگاه به‌هم مي‌ريزند. در تابستان از شهر و از گوشه و اكناف دسته دسته مردمان با ساز و سرود مي‌آيند و در آنجا شب‌ها مي‌آسايند.

            در رباط‌پي سنگ‌هاي شگفت‌آور و حيرت انگيزي‌سرهم جوشيده كه ديدني است. سنگريزه‌هاي كوچكي مانند مرغان زرين بال و منقار دارد.

            اولين برخورد حسينا و مريم در سينة همين درة خيال انگيز و عشق پرور صورت گرفته است. مريم كه با چادر سرخ زلفان سيه تاب را پيچيده بود باري بي‌پروا چادر حريرش را به‌هوا كرد. آنگاه گيسوي تابدارش نمودار شد و چون ماري بر دل حسينا حلقه زد و از آن حسينا را آشفتگي نصيب آمد. كارواني كه مريم همراي آن بود در سمت فوشنج به‌ راه افتاد و حسينا دنبال اين كاروان را سايه ‌وار گرفت.

            حسينا چاربيتي خوان بود. اشعار محلي در آسمان خيالش پر مي‌زد. آنگاه كه دل به‌مريم بي‌پروا سپرد، طبع خودش روشني گرفت و امواج فغانش در عشق پيچيد. از درد عشق و سوز آرزوها و آرمانها مي‌ناليد و خويشتن را از وصال مريم نااميد مي‌پنداشت زيرا ساز و برگ زندگي او خيلي حقير بود.

حسينا گفت حسين لاغرم من             حسين سنگچل و سوداگرم من

همي را بد نگو بيچـاره عاشق                        ميـان صد جوان بيت آورم من

            حسينا سالها چشم مريم را بر آسمان خيال مي‌ديد و زلف او را در شب تماشا مي‌كرد. او در خيالش عشق‌بازي مي‌كرد. آنگاه كه شنيد مريم را كابين نمودند عظيم گريست و تا دامن شب بي‌قراري مي‌كرد، آتش دل را با ناله مي‌نشاند.

خداوندا مـرا كن مـوي مريـم                     زنم حلقه به‌دور روي مريم

خداوندا به‌عشقش مردم آخـر                       شوم زنده مگر از بوي‌مريم

            آنگاه كه سينة حسينا از داغ مالامال است،‌ از بهاران فيضي مي‌خواهد. عاشق شكست يافته در مزارات زنده‌جان و غوريان پناه مي‌برد و باز فرياد مي‌كند و گاه لاله‌ها را بر ديده مي‌‌مالد.

حسينا گفت كه بركوه و مزارم                       مـيـان لالــه كـاي  صد هـزارم

بگيرم لاله كار بـر ديـده مـالـم                     كـه مي‌مانند بـر رخسـار يارم

            حسينا ياد «رباط‌پي» مي‌كند. باد خشمگين آشوبي در دشت انداخته، سرمه ريگها به‌آسمان پرواز مي‌كند. درختها به‌هم مي‌خورند و او آهنگ آنجا كرده است. آنجايي كه يك نگاه، سرنوشت او را واژگون كرد. در «رباط‌‌پي» مي‌رسد، در زير ساية دراز آن كوي با شكوه و بزرگ مي‌نالد:

الا مريـم ربـاط‌پـي بـيـايــم             همه سالـه و پي درپي بيـايـم

كه‌تاسازم‌كه تا سوزم برايت               به ‌همـراه دوتـار و ني بـيـام

            در دل سنگهاي مرغ چهره از عشق مريم زمزمه ايست و دوتار نوازان زنده‌جان و غوريان دوبيتي‌هاي محلي حسينا را هنوز با نغمة‌ تار پر سوز مي‌‌خوانند».(3)

            اين هم دوبيتي‌هاي مربوط به‌داستان مريم و حسينا كه از زبان مردم گردآوري شده و در كتاب ترانه‌هاي كهسار و برخي نوشته‌ها و مقالات ديگر آمده است كه اين جا نقل مي‌گردد:‌

الا مريم زهجرت چشم من نم                        نـمودي و بدي افـروختي، غم

خدا كاشكي ترا پيدا نمي‌كرد           نمي‌ديدم نمي‌سوختم من ازغم

 الا  مريم الا دهسالـه مــريـم             دوچشمانم‌به‌راهت‌كاله(4)مريم

زعشقت زارنالـم بـي مـروت             به‌دور هر دو ‌لـب تبخاله مريم

 خــداوندا خـداي هردوعـالم         مرا ساختـي‌دچـار عشق مريم

همي‌سوزم‌همي‌سوزم‌زهجرش          چـرا كـردي مرا با نالـه مريم

 الا مريم دوچشمم خون ببارد             نمي‌دانـي‌كه از دل چون ببارد

كه دل پرناله وقلبم پــر ازغم                        كه درد عـاشقي درمـان ندارد

 سر راه مـــرا صحرا نــمودي           دل پــردرد  مـا دريـا نمـودي

دوچشم خونفشان دادي‌خدايا          كه مريم را جـدا ازما نمودي

 حسيناگفت:‌كه‌من‌دل‌خسته‌بودم                    چـودل بايارجاني بسته بودم

ندانستم كه ظالم بي وفـا بود             سر راهش‌مدام بنشسته‌ بودم

 همان ساعت‌كه‌عشقه آفريدي            خدايا ازمــن حيران چه ديدي

بدل پيدانــمودي مهر مــريم                      زمريم چشم‌من‌چون يم نمودي

 حسينا را بديدم‌كاله درپشت               تفنگش‌نقره ‌و تيرا دوانگشت‌

زگفتار خوبش ميرزا حسينا                 چو‌ماهي‌درلب‌درياشدم‌خشك

 حسينـا مي ‌روي راة‌ تـو دوره            حسينـا سوختـة‌ بـاد سمـوره

حسينـا ميل نـان گـرم كرده              برآن سبزه كه درپـاي تنـوره

 حسينا مي‌روي ‌باشي سلامت               زدي بـرگردنـم طوق سلامت

شما‌خويشان‌وقومان‌هم‌بدانيد                         كه مـن يار حسينا تا  قيامت

 حسينا‌را بگو بي ‌توشه ماندي              چو‌گندم برگلوي‌خوشه ‌ماندي

چو‌گندم‌برگلوي‌خوشه‌خوشه           زمستان‌آمد ويك‌گوشه‌ماندي

 اول دادي كـه آخـر وانهـادي                     حسينا را خـلاف وعـده دادي

حسينـا تشنـة‌ لــعل لب تـو                غلط‌كردي‌كه‌آب‌ازكوزه دادي

 حسيناگفت‌به‌يار«بد‌نرالاغم»               كه بوي‌كشتنم خورد بردماغم

بدل‌ گفتم‌‌كه‌ كابل را بگيـرم                         به‌شمشير‌كج‌ودست‌چولاغم‌(5)

­­­­­­­­­ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 – مجلة فلكلور شمارة 2، سال 1353 ص 7

2 - مجلة فلكلور شمارة 2، سال 1353،  ص 6

3- مايل هروي، «سياه‌موي، ليتان. مريم»‌، 1346، كابل

4- كاله – ابلق

5- دكتوراسدالله شعور، ترانه‌هاي كهسار‌، جلد اول‌،  سال 1353

   ليتان و ملنگ

(داستان ليتان براي نخستين بارتوسط استاد مايل هروي نشرگرديده است‌.  بعد ازآن داستان وترانه‌هاي ليتان دركتاب «ترانه‌هاي كهسار» توسط دكتوراسدالله شعورثبت گرديد.ودربعضي يادداشت‌هاومجموعه‌هاي ديگر نيز دوبيتي‌هاي ليتان به صورت پراگنده آمده است.ماهمه اين موارد را درنظر داشته‌، تلاش نموديم تاهيچ مفهوم ويادوبيتي، بيرون نماند. البته اساس كارنوشتة استاد مايل هروي است‌).

درپشتة نور نزديك سفيد كوه غوغايي زعشق درگرفت كه شبان بچه‌ها اين شور را درگلوي ني ريخته اند و بنام  ليتان دركوه و پشته‌هاي سبز دوبيتي‌ها مي‌سرايند.

            اين افسانه از سفيدكوه تا سرپل پيچيده است. عبدالصمد به‌اثر شكست از عشق، نام خود را ملنگ گذاشت. ديوانه وار در كوهپايه‌ها ناله مي‌كرد و رازهاي دل را شب به‌ستارگان مي‌گفت.

            ليتان كه نام اصلي او كيميا است به‌چشم ملنگ كيمياي جان گرديد. او به‌كردار پريان ده مست واربرون ‌خراميد آتش به‌خرمن هستي ملنگ زد. طبيعت شوريده ملنگ را عظيم به‌شور آورد. او كه در مكتب خانه ده جز پنج كتاب و حافظ را نخوانده بود، همان سواد محلي او را سرود ساز محلي ساخت.

ملنگ به‌خواب ديده بود كه بهشتي پيكري او را بي پروا نشان گرفته، عشق آتشيني به‌سر وقتش مي‌رسد. وقتي از خواب شوق پريد در خيالات دورادوري فرورفت.

            صبا هنگام به‌نغمة مرغان دستان زن ازمشكوه خودبيرون شد. چشمان سياه ليتان با بخت او بازي كرد و همان لحظه سرنوشت او را آسمان به‌كف ليتان سپرد. ملنگ در اولين برخورد هيجان آشوب دار از سينه‌اش ريخت دگر زندگي او عوض شد و خانة دلش وارونه گرديد.

            تنها گردي او آغاز يافت. گاه با مرغان كوهي الفت مي‌گرفت و گاه بر لب جويي اشك مي‌ريخت. جوبياران مست افسانة‌ او را كوبكو مي‌بردند و به دلشد‌گان مي‌سپردند.

            همواره اشعار حافظ و حسن را زمزمه داشت. او در شعر پناه آورده بود و چون شوريدگان به ساية هنر مي‌زيست. او هيجانات دروني خود را با اشعار سادة جلوه مي‌داد. روزي آواره و شيدا در مرغزاران مي‌گذشت آشنايان بر او حقله بستند. از زندگي و آواره گردي او پرسيدند. گفت چه مي‌پرسيد‌ كه من اشعار خود را مي‌خوانم و شما آمين بگوئيد:

مـرا درديست انـدر دل نـهـانـي                  شده چنـدي بـرادرهـاي جـانـي

نه‌آسايش نه‌خورد و ‌خواب دارم                   نمي ‌آيـد خـوشـم از زندگـانـي

 خداوندي‌ كـه عـالـم را بنـا كرد     زمين و آسمـان از هم جدا كرد

يـقـيــن روح مـــرا از روز اول      بـه‌ليـتـان شكـرلب آشنـا كرد

 بـرادرهـا اگـر خوابـم بـه‌بستـر        همـي‌گـردم بـه مـاننـد قلـنـدر

عصا در دست‌و‌كجكولي ‌به‌گردن                   روم تـا پيش ليـتــان ستمگــر

 برادرهـا اگـر خوابـم بـه بالـيـن     ببينـم خواب آن ليتـان شيريـن

چه بودي صبح اگـر طالـع نمودي   كه‌مي‌ماندم‌همي‌درخواب‌دوشين

دوستان سر پل از هم جدا شدند و تنها برادر او بجا ماند. از او پرسيد «ليتان» كيست؟ به كجاست،‌ اين اشعار از كيست؟

چشمان ملنگ بر چشم برادر خيره ماند، آي كشيد و صفحة‌ دل را ورق زده زار زار گريست:

بــرادر چــارة  درد مـرا كــن                    رهايـم از غـم و درد و بلا كن

و يـا شمشير براني به‌ كف‌گير             سرم از تن، تنم از سر‌جدا كن

 زبـس درد  فــراق يــار  دارم                      بــرادر نــالـــة بسـيـار دارم

كه چشم نرگس ليتان  مهوش             ببـرده طاقت و صبر و قرارم

 دلـم را بـرده ليتـان  از بـر من                     بت نـازك بدن مـه‌ پيكر من

به‌ قـانون ادب گويـم سخن را                      نرنجد تا كه‌ آن سيمين بر من

            برادرش بر او بسوخت و همشيرة خود را به خانة مطلوب فرستاد. ليتان برافروخت و جواب نيكو نداد.

            ملنگ چون شمع گداخت. بي‌قراري او طغيان كرد. به كوي ليتان شتافت، او را با شال سرخ پيچيده ديد. از زبان چشم باهم لحظة گفتگوي شيرين كردند. با ديوان حافظ عهد بستند، تا از امروز باهم سر الفت گيرند. روزگار ملنگ از ليتان دور بماند،‌ دلش تاب نياورد خود را به نزديك خانة‌ او كه كوچة‌ دل او بود رساند. بي‌دريغ از حنجره‌اش نالش برامد:

 بدر شو از سـرا بنمـا جبين را             كـه تـا بينـم جـمـال نـازنين را

نظر كن بـر ملنگ غم كشيده             گـرفتـه نـالـه‌اش روي زمين را

 بدر شو از سرا گرد تو گـردم                        بـه‌سـوي من بيـا گرد تو گردم

بغل واكن ملنگ را گير دربـر                        بيـا  بـهـر خــدا گرد تو گردم

 بيا نـازك بـدن جـانـم فدايت                     به قـد سرو چمن جانم فدايت

بـه صد نـاز و ادا، بگذار باري                       قدم در چشم من، جانم فدايت

 بـيـا ليـتـان بـيـا اي نـازنيـنـم                      نقاب از رخ كشـاي اي نازنينم

بكن سويم نگـاهي تـا نمـايـم                        دل و جـان را فــدا اي نازنينم

 بيـا ليـتـان من جـانـم فـدايت                     مـة تـابــان من جـانـم فدايت

درين دنيـاي بي ‌بنيـاد و فـانـي                    توئي ارمـان من جـانـم فدايت

            ملنگ با چشمان سياه زاغ و ‎آواز خوش ناله‌هاي عاشقانة خود را خواند و اشك‌هاي او به دامن فرو مي‌غلتيد. ناگهان ليتان چون نگين انگشتري در حلقة دختركان ده، به چشم ملنگ سبز شد. ملنگ خود را گرفته نتوانست، بي‌اختيار ناله سركرد.

عجب سرو خرامـانـي تـو دلبـر                    عجب شمع شبستـانـي تـو دلبـر

چه‌كارآيد توباشي روح و جانم                     به من شيرين‌تر از جاني تو دلبر

 ملنگت زار و حيـران تـو دلبـر                      شـده قـربـان چشمـان تـو دلبـر

كمند گردنـم بـودي چـه بـودي                 دو زلفـيـن  پـريشــان‌ تـو دلبـر

 عجب‌خورشيد رخساري‌گل ‌من                     عجب مـاه  ده و چـاري گل من

عجب قـد و عجب رفتـار داري                     عجـب شوخ ستمكـاري دل من

 عجب شوخ است عينين تو دلبر                     دلـم در بـنـد زلفـيـن تـو دلـبـر

نمـايـم تـوتيـاي چشم خـود را                    ز خـاك زيـر نعليـن تـو دلبـر

 عجب تيغ است ابرويت نگارا             دلــم ديـوانــة رويت نگـــارا

خجل باشد هميشه اختر صبح             به‌ پيش چشم جادويت نگـارا

            ليتان از زينه فرا به بام شد. دوشيزگان همسايه در پيرامونش جمع بودند. چشم ملنگ بر ليتان بي‌تاب افتاد، در سينه را گشود:

گل من بـر سر قصرش نشسته              كجك‌ها دور رويش‌حلقه‌بسته

خـدنگ عشق ليتـان شكـرلب                       به‌  سينه خورده از پشتم‌گذشته

 به‌كلك‌انگشترت‌ياچاروياپنج              حمايل در بـرت ياچار و ياپنج

بكن چند بوسـه‌ تو نذرملنگت                       ز لعل شكـرت يا چار و يا پنج

 شمـار خـال ابـرو چـار يـا پنج                      قـطــار زلـف گيسـو چارياپنج

به‌گـرد روي ليتـان حلقه‌حلقـه                     كجكها هرسو هرسو چارياپنج

 به هر برج جگر ياچار و ياپنج             زدي داغ ديـگـر يا چار و ياپنج

ملنگت جان خود را مي‌سپـارد                      اگـر سـازي نظر ياچار و ياپنج

            ملنگ كه از قرية تاريك سرپل بود،‌ سه روزه راه پياده پيموده بود تا به ده پشتة نور كه اميدگاه او بود فرارسيد. ليتان را اين ناله‌هاي محلي كه از دل و عشق آب گرفته و با لحن سحرآميز سروده مي‌شد، به تأثر فروبرد و لحظة چون ماري به خود پيچيد، چادر را آزرمگين به رخسار كشيد و سوي خانه ره‌ سپرد. عارفانه تجاهل نموده، قدم شمرده، در زاوية نگاهش نزديك مي‌شد. در اين‌جا باز غوغاي دلش از حنجره افتاد:

ببين بـر غـمـزه و رفتـار ليتـان                     خرامان كـرده مـي‌آيـد خرامـان

دو زلف عنبرين خـود به‌هرسـو                     پريشـان كرده مي‌آيـد پريشـان

 گرفته يك لب چادر به يك رو                      كجكها را پريشان‌كرده يك‌ سو

ببرده صبـرو طـاقت از ملنگش                       دو زلفين و دوچشمان و دو ابرو

 بيـا ليتـان بيـا پيشـم بيـا پيش             ز هجرانت شدم دلريش دلريش

كه‌چندي‌ سوختم‌در نار‌ عشقت                      مسوزاني‌از اين بيشم از اين بيش

            دختران مست دة «پشتة نور» از ملنگ پرسيدند: آخر ليتان كيست؟ ليتان كه از رنگ مهتابي شرم خود را پنهان مي‌‌كرد،‌ زير لب به فسوني گفت: راست مي‌‌‌گويند ليتان كيست؟ ولي از گوشة چشم لب لعل را به درد دندان اذيت مي‌داد و به ابرو اشاره مي‌داد كه راز عشقش افشا نگردد.

            ملنگ كه مقناطيس شخصي خود را به پاي‌سوز دروني محو ساخته بود و نمي‌توانست از رسوائي خود جلوگيري كند، آنچه در شعورش در طغيان بود به هيجانات خاص بيرون افتاد. ليتان را مخاطب كرد ولي به رنگ گمان گفت:

دلـم ديـوانـة روي تـو بـاشد                        كمند‌گردنـم موي تـو بـاشد

زتيغي‌خورده قلبم ‌زخم‌كاري                        گمانـم تيغ ابـروي‌ تـو بـاشد

 به دام عشقت اي‌ماه ده وچار             گرفتـارم گرفتـارم گرفتار

پذير از اين‌ملنگ‌خود سوالي                        بده‌گاهي‌به‌كوي‌خويشتن بار

            دوشيزگان باز به آئين مستان خندة قهقه نمودند و همه چشمان را بر ليتان دور دادند. ليتان را آزرم گرفت، چهرة بهشتي او سرخ و زرد شد و به نگاهان دلدوزي، ملنگ را تهديد مي‌كرد؛ زيرا حق داشت. پرده از عشق مخفيي كه سه سال در پشتة نور خوابيده بود، برداشته مي‌شود. بر دختران ده خشم گرفت كه اين ديوانه است، سروصداي او را ببينيد. اين از جن و پري آسيب ديده است. ملنگ بداهتاً دل به دريا انداخت و گفت:

نه‌‌ازجن‌ديده است‌آسيب‌جانم                       نه از ديو و پري عمر جـوانم

تويي منظور من ليتان مهوش             تويـي غارتگر روح و روانم

            ليتان از اين فغان ملنگ، عظيم رنجيده، چهره‌اش گرفت و به خانه شد. ملنگ چون سايه به دنبالش بي‌قرار مي‌رفت و ديگ دلش به جوش آمد:

به من ليتان شيرين كم ستم كن                     بت زيبـاي سيمين كم ستم كن

به حال اين ملنگت دل بسوزان                     پري ‌و ماه و پروين‌كم ستم كن

            ليتان به كردار آهوان روي گردانيد، تبسمي را به چشم ملنگ زد. باز ملنگ چون سيلي احساسات خود را فروريخت:

بيا تا چشم بر چشمت گـذارم             شود روشن چو چشم اشكبارم

مرا ليتان به چشمان تو سوگند                       اميـد از چشم تـو بسيـار دارم

            اين ناله‌هاي گيرنده ليتان را به خانه برد و مردم روستايي زن و مرد باهم بر سر و رويش ريختند. طفلكان بر او سنگ ملامت مي‌زدند و او چون ديوانه مشاعر خود را پاك باخته بود.

            او خموش و آرام حركت مي‌كرد و حلقه‌هاي مردم آهسته آهسته از كنارش دور شدند. هركه به فهم خود چيزي مي‌گفت. در اينجا عشق ملنگ و ليتان بي‌پروا از پرده بيرون افتاد و در سر زبانها افسانه گرديد.

            در پشتة نور كسي نبود كه پرتو عشق اين هردو را در دل نگرفته باشد. شب آمد و ملنگ را به خود پيچيد. مردم همه به خانه‌ها رفتند. پدر ملنگ از اين آواره گرد عشق خبر يافت. او را از صحرا به خانه آورد (زير نصيحت گرفت) اظهار عشق و دوستي گناهي تلقي مي‌شد و پدر ملنگ روي پرورش روستايي نمي‌خواست اين گناه عظيم را فرزندش مرتكب شود. عشق را ننگين مي‌پنداشتند در ازدواج حتي در تمام شئون زندگي بايست يك فرزند جوان پير و پدر شود و سرنوشت خود را بدون قيد و شرط به پدر خود سپارد، تا پدر به صفحة حيات او از فكر خود رقم زند.

            ملنگ را مقيد كردند (و او ناله‌هاي خود را مي‌‌كشيد و از خورد و خواب ماند) هر لحظه ليتان با تمام زيبائي و افسوني كه به كار او برده بود به چشم ملنگ مي‌آمد و هر بند ملنگ دلشكسته را چون ني به نوا مي‌آورد. نيمه شبي ناله‌اش بر گوش پدرش به صدا آمد كه مغزش را تكان داد. پدرش برآن شد تا با وابستگان‌خود درد دل‌كند وراهي در پيش‌گيرد‌كه به سعادت ملنگ‌ خاتمه ‌يابد.

            بامگاهان كه دامن افق را شفق زيب مي‌بخشيد،‌ چشمان خونبار ملنگ برآن افق كه به‌سوي ديار يارش بود، خيره مي‌ماند. آهنگ شبان بچه‌ها را مي‌شنيد و در لابلاي آن سرودها خيالهاي دل انگيز و حسن ليتان را مي‌يافت.

            شبي كه در مشكوي خود جز به يك خيال بيش نگرائيده بود، از پدر خود شنيد كه از خوشي زياد اشك شوق از چشمان او فرو ريخت. پدر با مشورة نزديكان بر آن شد تا دختر خود را به برادر ليتان دهد و ليتان را به ملنگ كابين نمايد.

            پدر ليتان «طلب‌شاه باي» به اين امر تن در داد. در اين‌جا آسمان كار خود را كرد. طلب‌شاه باي به يك مرگ ناگهاني به ابديت پيوست. اين حادثة نابهنگام بر ملنگ ناگوار افتاد و جهان چون حلقه بر گردنش شد. خانوادة ليتان آهنگ پيوند را، دو ماه بعد موعد گذاشتند. ليتان هوا خواهان با نفوذ ديگري داشت زيرا مدعيان بحلوا طمع كنند و از دولت سرشار پدرش مردم بيشتر تطميع شدند و سنگ دوستي و پيوند را به سينه مي‌زدند.

            عبدالرحمن به ملك ده، اسبي برسم روز داد كه  تا بازدواج ليتان نقشه طرح سازد. ملك‌هاي قريه با نفوذ ترين مردمي هستند در قلمرو خود، ساز و برگ حيات مردم را مهيا سازند او به برادر ليتان گفت:

            پدرت در هنگام حيات دختر خود را به عبدالرحمن داد و در بدل پيشكش هنگفت ستد. برادر ليتان را اندوه عظيم گرفت و اين ماجرا تا سه سال در حاشية ده در گرفت. ملنگ قلندروار با ناله‌هاي پرسوز خود افسانة عشق را به هر گوشه بسط مي‌داد.

            محمد رسول پسر كاكاي ليتان از دورة سربازي فارغ شد. ملنگ دست به دامن او انداخت، تا گره زندگي‌اش به ناخن او باز شود. اما محمد رسول نقشة به نفع خود ريخت و آرزوي وصال ليتان را به خيال خود مي‌پخت. با تمام بي‌پروايي با عبدالرحمن و ملك ده به جنگ سرد آغاز كرد. در انجام،‌ همه كشيدگي‌ها به مصالحت آمد. قرار بر آن شد تا محمد رسول همشيرة خود را به عبدالرحمن دهد و عبدالرحمن از كشيدگي بگذرد و ليتان به عقد محمد رسول درآيد. اين تجويز را در يك حلقة قومي ريختند. ملنگ از ريا و رنگ محمدرسول سخت بيتاب بود و از طرفي ليتان محمدرسول را دوست نمي‌داشت. ملنگ همان شب را در مسجد معتكف بود،‌ جز ابديت پناهي نداشت. ليتان در مجلس نكاح نفرت خود را به محمدرسول اظهار نمود.

            از اينجا اختلاف بيشتري در بين خويشاوندان شان درگرفت. دستة بر ليتان پيوند گرفتند و عدة بر محمدرسول. سرها و پاها شكست، عهد بسته نشد و شيرازة عقدها گسست.   اين افسانه به حكومت محلي رسيد،‌ محمدرسول در بند افتاد و بعد از چندي از حبس فرار كرد و در سرپل مسكن گرفت.

              ليتان يك دوشيزة آشوبگر دعوايي تا نه سال چون غنچه در شاخسار بماند و كسي را جرئت آن نبود تا نامي از آن برد، جز شبانان كه نام او را در بندهاي ني مي‌ريختند و ملنگ پنهان و پيدا ناله سر مي‌‌كرد. پدر ملنگ از ملنگ عميق رنجيد و ملنگ در پشتة‌نور در ساية عشق‌هاي آتشين خود بي‌‌‌قرار پناه گرفت. گاهي به نم اشك لب جوي گفتگو داشت، وقتي به چشمان غزالان گم‌شده خود را سراغ مي‌‌گرفت و گاهي با شبان بچه‌ها افسانة‌ عشق خود را مي‌خواند. گاهي به كوي ليتان مي‌رفت و مي‌‌‌گريست. ليتان هم با ناسازگاري فلك و بخت، سرشك از ديدگان فرو مي‌باريد. او ديگر با طبيعت زيبا و مزارع همراه بودو به آهوان و مرغكان صحرا خوي و بوي داشت.

            مردم گرد او جمع مي‌شدند و از پريشانحالي او حظ مي‌گرفتند زيرا به آنهااز ليتان مي‌‌خواند. پدرش بعد از نه سال از رنجش خود فرو نشست،‌ آمد و او را با لطايف‌الحيل به خانه برد. ملنگ گاه گاه مي‌آمد، ناله مي‌‌كرد و رنجش مي‌ديد و مي‌رفت.

سفر باپشتة نورجان است مارا             اراده  سـوي لـيـتــان است مارا

نگـاه و ديـدن ليـتـان شيـريـن                     به درد و رنج درمـان است مارا

آتش اندوه بي‌پايان ملنگ، ملك را چون موم ساخت. ملك با ملنگ هم داستان شد، به شرط آنكه در محضر جمع ليتان رضايت پيوند خود را با ملنگ اظهار نمايد و آنگاه هردو دلداده را باهم عقد نمايند. ليتان در منزلي كه جگر ملنگ فرش ره بود حاضر شد و از طرف وابسته‌گان و مردمي كه بر او چشم داشتند، تهديد به قتل مي‌شد. وقتي از او پرسيده شد ملنگ را به شوهري مي‌پذيري؟ هيچ نگفت. مردم بي‌دردي كه آمده بودند،‌ با لهجة استهزا آميزي گفتند:

اين دختر اصلاً اين ديوانه را قبول نمي‌كند. مجلس در ميان اين سخن دسته جمعي و خنده‌هاي سرد منجمد شد و به خاموشي رفت. ليتان را شرم عظيم فرا گرفت، به ديدار ملنگ آمد و ملنگ پنجرة دل را به ناخن غم كشود‌.

بـه من عهد و قسم بسياركردي                       دلـم بـردي مــرا بيـمـار كردي

نظر كردم بـه گلزار تـو ليتـان                      تـو ظالـم دامنـم پـرخار كردي

 بگيريد اي ‌عزيزان ‌عبرت ازمن                     نسـازيـد آشنـايـي گـاه بـا زن

بـه آخـر مثـل ليـتـان ستمگـر                      كند ‌‌خوارت‌ ميان‌دوست‌و‌دشمن

 دريغـا دل كـه دادم در هـوايت                   ديغـا دل كـه من كـردم فدايت

دريغا دل كه با تو كرد سوگند                       كجا شد وعده و عهد و وفايت

 دريغ آن‌دل‌كه در ‌ننگ‌‌ تو افتاد                    دريغ آن‌جان‌كه‌در‌چنگ‌تو‌افتاد

دريـغ از سـادگـي ‌هـاي دل من                 كه اندر رنگ‌ونيرنگ‌تو افتاد

            ناله‌هاي جگرخراش ملنگ در سينة‌ ليتان، خلش سخت انداخت و فرداي آن روز بر آن شدند تا قريه را ترك كنند و فرار اختيار نمايند. رازشان بيرون افتاد. مردم بي‌رحمانه بر ملنگ تاختند و او را كشان كشان از كوچة‌ دل او به‌دور كردند. قدم شمار مي‌رفت و تير خورده به عقب مي‌نگريست، ليتان ليتان مي‌گفت:

شدم مانند مجنـون از جـدايـي                    دل من  نـالـه خـون از جـدايـي

بـه امـيـد  وصــال قـد ليـتــان                   قدم شد خـانة نون  از جـدايـي

 جدايي آتش سوزانه اي دوست                    جدايي درد بي‌درمانه ‌اي دوست

هرآنكس كو جدايي را بديـده                     به‌مثل من‌جگر بريانه‌اي‌دوست

            ليتان خطي داشت چون زلف خود پريشان مي‌نوشت. سه سال ليتان مسلسل نامه‌هاي عاشقانه تسويد مي‌كرد،‌ خاطرات و گزارش‌هاي خود را به ملنگ آگهي مي‌داد؛ ولي ملنگ نامه‌هاي او را در گوشة خاطرات خود مي‌انباشت و جوابي جز آه نمي‌داد.

            نامة مشتعل ديگري بر او رسيد و اين آتشي بود كه بر سينه‌اش افتاد. صبر و حوصله از او فرار كرد، چون بادي به راه افتاد و به كردار مجنون برهنه‌پاي،‌ در رواق خانة‌ ليتان سبز شد. ديد دختري را اندوه پيچيده و با دختركان ديگر حلقه بسته، كلاه مي‌دوزد. بي‌اختيار ناله‌هايش چون شهاب از آسمان دلش شراره بست:

 در و ديــوار را بكشـاي امروز                       ملنگـم روي خـود بنماي امروز

به سرحد نيست مانند تو دلبر              غــم و درد دلــم بــزداي امروز

 دل ديوانة من هست در جوش                      نگردد نـامت از يـادم فـراموش

لب لعـل تـو ليـتـان شكـرلب                        شكربارد شكرريزد شكرنوش

 به‌ من ليتان نظاره‌كن‌ گل ‌ اي‌گل                 محبت را دوباره كن گل اي‌‌گل

به‌قلبم‌داغ‌هجرت‌بي‌حساب‌است                    بيـا ظالـم  شماره كن گل اي‌گل

             ليتان نگاهي لطف كرد،‌ ازجا برخاست و از پريشان احوال گرفت. ملنگ با نظم جواب داد:

 به من ليتـان وفا كي مي‌كني كي                 نظـر سـوي گدا كي مي‌كني كي

بـه هـمـراه ملنگ غــم‌كشيـده        دمـي ذوق‌و صفـا كي‌مي‌كني كي

 سفر سوي وطن كي‌ مي‌كني‌ كي                  تو گل ميل‌چمن كي مي‌‌كني كي

بمـردم  از غـم و درد تـو ليـتـان                  مرا غسل و ‌كفن كي‌ مي‌كني كي

 دوباره  مهربان كي مي‌شوي كي                   به من آرام جان كي‌ مي‌شوي كي

كمر بسته بـه سوي مـا، مسافـر                       بگو سرو روان كي مي‌شوي كي

 صف دشمن بهـم كي مي‌زني كي                 بـه سوي من قدم كي مي‌زني كي

 سياه ‌موي و جلالي

داستان سياه‌موي و جلالي يكي از داستان‌هاي عاشقانه، محلي و واقعي كشور ماست كه در سراسركشور، مشهور و شناخته شده است. نخستين بار داستان سياه‌موي وجلالي توسط استاد مايل هروي ثبت و نگاشته شد كه از طرف موسسه چاپ كتاب در سال1346 چاپ گرديده است. استاد عبدالحق‌ واله رئيس موسسه چاپ كتاب در مقدمة كوتاه خود برآن داستان‌ها، پيرامون سياه‌موي و جلالي  نگاشته است:

            «‌از ميان اين سه داستان واقعي، «سياه‌موي وجلالي» سرگذشت زندة‌ دو‌ دلداده است كه كمتر افغان آن ‌‌را ازوراي امواج راديو يا از زبان هموطنانش نشنيده باشد. دلچسپ تر اين‌كه تا زمان چاپ شدن داستان( 1346)، خود سياه‌موي زنده بود و ما توانستيم عكسي از او به‌دست آريم».

            به استناد اين ثبت و يادداشت‌هاي ديگر، ‌سناريويي هم توسط لطيف نشاط نويسنده خوب كشور درآن زمان نوشته شده بود كه در جريدة‌ انيس به‌گونة‌ مسلسل و در حدود تقريباً چهل شماره نشر گرديده است. اگر مجالي ميسر شد، اين سناريوي زيبا را نيز غرض تماميت بخشيدن در معرفي سياه‌موي وجلالي، تقديم خواهيم كرد. اثر ديگري كه از داستان سياه‌موي و جلالي به‌گونة فشرده سخن دارد «ترانه‌هاي كهسسار» است. قبل از اين كه داستان سياه‌موي و جلالي را از ثبت استاد مايل ارائه نمائيم، يادداشت‌هاي دكتور شعور دركتاب ترانه انه‌هاي كهسار را، درين زمينه، ذكر مي‌نمايم:

            «‌مي‌گويند در حدود . . . پيش از امروز غوغايي ازيك عشق آتشين سرتاسر غوروهري را فراگرفت كه آوازة آن به تمام اطراف و اكناف كشور پخش شد، اين آوازه. آوازة‌ عشق سياه‌موي و جلالي بود.

            جلال‌الدين معروف به جلالي پسر محمديوسف مسكين متولد سال 1281 شمسي در «ده گزك» شهر «ارمان» مربوط حكومت قادس در سن 12 سالگي درآرزوي زيارت حضرت گندمعلي صاحب «سياه سوار» به پشتة‌ زرغون رفت تا تحصيل كند. شبي دختري را در خواب مي‌بيند كه در لب جوي نشسته و با ديدن جلالي‌، با خواندن دوبيتي‌هايي خود را معرفي مي‌كند. جلالي عاشق آن دختر گرديده در بيداري نيز حالتي به وي دست مي‌دهد كه گويا در واقع عاشق آن دختر شده است. سرانجام خواب جلالي به آن قسمي كه ديده بود، حقيقت پيدا مي‌كند و عاشق دلباختة‌ سياه‌موي مي‌گردد.

وي چندين بار خواستگار وصال سياه‌موي مي‌شود، اما از طرف پدر سياه‌موي مخالفت نشان داده مي‌شود. تا اينكه وي با ماندن شرايط سنگيني كه جلالي‌از عهدة آن بدر شده نمي‌تواند،‌ حاضر مي‌گردد سياه‌موي را به جلالي بدهد.

جلالي اين شرايط را قبول كرده، آوارة ملك‌هاي ديگر مي‌شود تا پولي را كه پدر محبوبش خواسته بود، تهيه كند . . .

سرانجام پدر سياه‌موي مي‌ميرد و جلالي بعد از چهارده سال رنج كشنده كه برايش حكم چهارده هزار سال را داشت، به وصال دختر دلخواه خود مي‌رسد. ولي داعية اجل مهلتش نمي‌دهد كه مدتي در كنار محبوبش بسر برد.‌ او هشت ماه را با سياه‌موي گذشتانده چشم از جهان مي‌پوشد و سياه‌موي را داغ‌دار مي‌سازد. جلالي در هنگام مردن بيست و پنج سال داشت و با يك جهان آرزو و آرمان از دنيا رفت.

سياه‌موي تا كنون (1353) زنده است و از جلالي پسري بنام بهاوالدين دارد. جلالي در زمان هجران معشوقش اشعار زيادي گفته و به قول خودش كه در چندين دوبيتي مذكور است هزار و هفتصد و هفت دوبيتي سروده كه تعدادي زياد از آن در اذهان مردم موجود بوده،‌ آن را ضمن قصة عشق اين دو دلداده به آهنگ خاصي مي‌‌خوانند». (ترانه‌هاي كهسار، 1353، صفحة 360 – 361)

 داستان سياه‌موي و جلالي

(با ثبت و نگارش استاد مايل هروي)

جلالـي عـاشق روي سياه‌مو               اسير چشـم جادوي سياه‌مو

كند‌ سجده‌‌جلالي‌از‌ سرصدق             به محراب دو ابروي سياه‌مو

            هنوز در صخره‌هاي كوه‌هاي پر مهابت غور غوغايي از عشق برپاست. نام سياه‌موي و جلالي بر خاطره‌ها نقش جاويد بسته ماجراي اين دو دلداده را از ستيغ كوه، آبشاران مست بر كوه و كمر پيچيده است.

            اين خاطرة رنگين از هر وادي كه گذشت از سينة سنگزارها، لاله‌ها روئيد. شبانان غور در مرغزاران همراه با نالة سوزناك ني آوا كشند:

گل لالـه ز رويت منفعـل شـد                       ز لطف بلبل شيـدا خجـل شد

زبان بر حرف بكشادي سياه‌مو                        زگفتار تو طوطي غم به دل شد

به كشك افتاد غـوغـاي جلالي                     بـه هـر بـازار سـوداي جـلالي

دو زلفين سياه‌مو حلقـه حلقـه                       بـود زنجـيـر در پـاي جـلالي

            جلالي در بحبوحة شكست از عشق،‌ ناله‌هاي آتشين كشيد. در روزگاري كه حرمانها او را دنبال مي‌كرد و دلش از ارمانهاي عشقي لبريز بود،‌ جمال سياه‌موي را در آئينة دل مي‌ديد. با آب و رنگي كه مخصوص ترانه‌هاي آتشين محلي است،‌ عشق و هيجان را بهم آميخته و به زادگاه خود سپرده است. اگر دوبيتي‌هاي شوريدة جلالي نمي‌بود او هم بسان صدها دلدادة ديگر كه عشق را خموش در سينه ريخته و بيصدا رفتند، جهان يادي از او نمي‌كرد و در كوهپايه‌هاي غور ناله‌اش محو مي‌شد.

            فلك چشم آن را ندارد تا همه آشوبگران عشق روي آفتاب آيند؛ زيرا جهان رستاخيز گردد. درد و داغ شعر و شور و عشقي كه جلالي از پديدة جمال سياه‌موي در دل گرفت آن قدر فريفتة وديعت حسن و زيبايي گرديد كه تار زلف سياه‌مو را به دنيا برابر نمي‌دانست:

سياه‌مـو آفت جـان جلالي    ضياء‌ هردو چشمان جلالي

گرفته‌سربسرملك‌هري را       نوا و شور و افغـان جلالي

            جلالي با تمام برخوردهاي خود با سياه‌مو بر كوه‌هاي عشق پرور و خيال‌انگيز بسر مي‌برد.

            در آغاز بازديد لب بام سياه‌مو چون ماه تمامي در برابر جلالي طلوع كرد اين طليعه پر ماجرائي بود كه مي‌توانست بيداد محبت را پيدا سازد و نگة آشوبگر بااو آويخت  [آتش مهر]از دل افروختند و هر دو قشلاق خود را كه همجوار هم بودند از درد و فغان در دادند. شراريكه در كانون دلهاي شان افروخته شد در خاطرهاي مردم آنجا اثر تلخ و شيرين گذاشت عشق هردو مانند طبله عطار از تاق افتاد و بوي آن به همه رسيد، پدران‌شان به آنها سخت گرفتند ديگر نتوانستند دو فريفته با فراغت خاطر روبرو شوند و مغازله در گيرد الهاماتي كه جلالي شوريده از ستارگان در دل شب مي‌گرفت آن را در قالب ترانه‌هاي كه از درد آب گرفته بود مي‌ريخت كمتر كسي در ديار هري بدان پايه ادب محلي را پرورش داده است ناله‌هايش بر دل مي‌نشيند و ما را به‌حاشيه زندگي احساسي ما راه مي‌برد جلالي را شوق ديدار از زندگي كشيد روانه (تربلاق) آشيانة سياه موشد سياه‌مو را ديد و جامة‌ فراق دريد احساسات تندي كه در دل و دماغ او مشتعل بود اين ناله‌ها را برون آورد:

خدا را شكر كه رويت بديدم             بصد خواري‌به‌پابوست رسيدم

سيـاه‌مويم بكن رحمي به حالم                      كه محنت‌هاي بي‌پايان‌كشيدم

بيا اي ‌ماه تابان راست مي‌گوي                     پـدر نـام تـرا كـرده سياه‌موي

اگر وصلت به من گردد ميسر             ترا چون‌گل دمادم مي‌كنم بوي

كه‌امشب‌عيد‌نوروزه سياه‌موي                        جلالي بـا تـو مهمانه سياه‌موي

تـمـام بـنـديــان آزاد گشتـه                       جلالـي پـا ‌به زولانه سياه‌موي

            عشق‌‌ جـلالـي‌ و ‌لطف‌ سياه‌مو داستــان‌هايي‌ را‌ به ياد‌ آورده است ‌كـه ‌رقت‌آور ‌است.

            خانة مامايش تاقي داشت جلالي هر نيمه شب آن ديوار خام را به ناخن پنجه مي‌تراشيد گوئي به سياه‌مو الهام شده بود و اوهم از آن سوي ديوار را با انگشتان نفيس مي‌خراشيد و در روزنه اين عشق بي‌شائبه كه ساعت‌ها رنج بردند فروغ محبت تابيد در نيمه شبي‌كه همه به‌خواب اندر بودند روزنه روشن گرديد و دو انگشت بهم رسيد شرارة‌ آن به هردو تسكين خوش بخشيد انجم اين منظره را نكوديد و راز داري كرد شبي بيش نرفت و حرف عشق آن سوي پرده افتاد زيرا ماماي جلالي روزنه را بست و جلالي را نكوهش عظيم نمود جلالي برخود نگرفت تا به خانة خود مي‌رفت اشك در آستين و ستاره به دامن مي‌ريخت سرشك گرم و سرد جلالي عقده مي‌بست.

چو‌لعل‌از‌سنگ‌خارا مي‌زند سر                       صدف از موج دريـا مي‌زند سر

طلـوع صبحـدم روي سيـاه‌مـو                     ز بـرج آشكــارا مـي‌زنـد سر

            روزي در باغستاني دو دلداده چون گل و شبنم روبرو شدند جلالي از بي‌سرانجامي و شيدائي سر از پا نشناخت سياه‌مو تبسمي در لب شكست گفت اكنون فرصت توفيق است تا از زيبائي باغستان حظ و كيف بگيريم جلالي به زبان مرتعش مي‌گويد: گل روي تو باغستان من است.

             در پايان آوازه اين دو دلداده فاش تر گرديد و درين گاه پدر سياه‌مو وفات يافت اقوام و نزديكان‌شان براي جبران هياهو و جنجالي كه مردم كوه نشين از بي‌ذوقي براه انداخته بودند آنها را به حبالة‌ نكاح در آوردند و اين سروصدائي كه عشق براه انداخته بود يكسره از جوش افتاد.

            سازو سرود شب حنا آغاز يافت و شش ماه باهم به خوشي بسر بردند لهيب عشق سيـاه‌مـو بيحـد زبانـه كشيـده بـود كه لحظات خوش جلالي را درهـم پيچيـد.

بت سيمين سياه ‌موي خمـاري                       مرا بـادرد و غـم تاكي گذاري

اگر مردم درين دشت و بيابان                       به‌دست‌ خويش‌درخاكم‌سپاري

            جلالي آشفته روزگار از درد و داغ پيشين مرد، سياه‌موي را سيه روزي فراگرفت. زلفان تابيده‌اش به رخسارش آويخت. مژگان سايه دارش بهم افتاد،‌ نعش جلالي با كاروان اشك سياه‌موي تا خوابگاه جلالي همراه رفت.

اگـــر مردم سياه‌مـــوي وفـادار     به خاكم كن به كس محتاج مگذار

به خاكم كن مرا غسل و كفن ده                   طــريق عــاشقي اين اســت اي يار

اينك ترانه‌هاي آن شوريده سر:

كه امشب‌عيدمشهوره سياه‌موي                      خلايق جمله مسروره سياه‌موي

دو زلفينـت تـنـاب دار بـاشــد                     جلالي همچو منصوره سياه‌موي

 سياه‌موي ازغمت‌ چه چاره سازم                    چـو شمع از اشتياقت مي‌گـدازم

اگر لطفت شـود بـا من مددگـار                  كـه در دنيـا و عقبـي سـرفرازم

 دلم مايل بـه‌چشمان تـو باشـد                       اسير زلـف پيچــان تـو باشـد

سر و تن و دل و ايمان و جانم                        همه يكسر بـه‌قربان تو باشـد

 بـيــا اي ســرو آزاد جـلالــي                     طبـيـب جــان  نـاشـاد جلالي

شده‌ عمـري ز هجرت يارجاني                     بـه‌ گردون رفتـه فرياد جلالي

 ز شفقت‌رخ نمايان‌كن به‌باغيس                     دوگيسورا پريشان‌كن به‌باغيس

نشين‌بر زورق‌چشمانم‌اي‌دوست                      تماشا موج‌ طوفان‌ كن به باغيس

 مة‌ ابـرو كمـان من سياه‌مـوي                       بـود ورد  زبـان من سياه‌مـوي

سياه‌موي‌گويم وتا روزمحشر              حيـات‌جـاودان من سياه‌مـوي

 خدايا‌سنگ غلتان‌كردي مارا             گذر برشهر ارمان‌كردي مارا

سياه‌مو را به من‌ كـردي بهانه                        به‌آتش‌هاي سوزان‌كردي مارا

 سياه‌موي غـارت جـان جلالي                       ضيـاء هـردو چشمـان جلالي

گرفته سربسر ملك هري را                فغـان و شور و افغـان جلالي

 سياه‌مويم‌چو‌كبكي‌‌كرده‌پرواز                        ميـان‌كوه و صحرا‌كرده آواز

جلالـي بـود دايـم در‌ كمينش                      بـه‌چنگ‌آورد‌ اورا‌مثل‌شهباز

 سياه‌ مو آي به وقت مردن مه                        گـذاري ‌دست‌ خود با‌گردن مه

بمـالـم لب بـا لبـهـاي نـازك                       خـدا آسان  ‌كند جان‌كندن مه

 سياه‌مويا مـريـزان آب ديـده                        بسي عشـاق خون دل چشيده

صبوري‌كن‌كه‌حل‌مشكلات‌است                     ز صبر  ايوب بر مقصد رسيده

 اگر مـردم سيـاه‌ موي خماري                      تودست خود به ‌تابوتم‌‌گذاري

سر تابوت من بر شانه بردار                تن مـرده‌ كنـد يكـدم سواري

 سيـاه‌موي سيـاه‌ خـال جلالي                        يقين دورگشتـه اقبـال جلالي

نفس بالا مده بـر لب رسيده               فـروريختـه پـر و بال جلالي

 قـرار دل نمي‌آيـد ازين بيش                       اميدزنـدگاني‌كندم ازخويش

تو رحمي‌كن به‌حالم‌ يارجاني                       دلم‌را عقـرب‌ زلفت زده نيش

 محبت‌گر فتد برسنگ‌ خارا                 كند ‌آن ‌سنگ‌را‌چون‌آب‌دريا

جلالي بـا محبت آشنـا شـد               ز يمـن همـت استـاد دانـــا

 سياه‌مويـم سفيـدرو نـام دارد                        بـه ملك تـربــلاق آرام دارد

هرآنكو شد خريدارسياه‌مـوي                       دمـار از خانمـانش‌حـق برارد

 زبان خامه را از غم شكستـم                بـه دل نقش جمـال يار بستم

منم‌صنعان‌سياه‌موي‌همچو‌ترسا                        اگرفرمان ‌دهد بت‌ مي‌‌پرستم

 دو ابرويت هلال شام عيـده               رخت‌چون‌خون‌برف‌سرخ‌سفيده

زيارت كن فراز كشتة عشق                كه‌بيچاره‌غريب‌است‌وشهيده

 جلالـي عاشـق زار سيـاه‌مـو              ز جان و دل خريدار سياه‌مو

بهرجايي‌كه‌ باشد زنده باشد               خدا بـاشـد نگهـدار سياه‌مو

 كه‌رنگ‌ سيب ‌‌به‌رنگ ‌يارماند            بهـي بـر عـاشقـان زار ماند

عجب رعنا و زيبا مي‌نمـايـد               ز غيرت بلبل از گفتار ماند

 سياه‌موي زلف تو غارتگر من             فتاده شور عشقت بر سر من

نوشتم باز دفتـرهـاي بسيـار               كسي واقف نشد از دفتر يـار

 امام‌شش‌نور زيارت‌كرده‌ام‌ من                      نظر با آن عمـارت‌كرده‌ام من

بديدم تاقهـايش را يكـايك               به‌ ابروي  تونسبت‌كرده‌‌ام من

 چه بودي مه بجاي شانه بودي                      به‌دست نازك جانانـه بودي

زدي بوسه به‌دست و پاي دلبر                       سياه‌موشمع ومه‌پروانـه بودي

 مـه نـو نقش ابـروي سيـاه ‌مو                       پيـالـه چشم‌  جـادوي سيـاه‌مو

جلالي را سياه ماري گـزيـده                        فـتــاده بـا بــر روي سيـاه‌مو

 نه‌بيمارم نه‌رنجورم نه مضطر              به ‌دل ‌افگارم از هجران دلبـر

سياه‌‌مو رفت و مه تنها بماندم              كـه در راه وفـا بنهـاده ‌ام سر

 لبت‌ چون‌غنچه‌خندانه سياه‌مو                       دهانت آب حيـوانـه سياه‌مو

جلالي همچـو بلبل در فراقت                       بهـر گلـزار نـالانـه سياه‌مو

 خدنگ‌ غمزه‌ات‌از‌جان‌گذشته                       سنـان از سينة بريان گذشته

طبيب آمد پـي درمان و گفتم                       برو درد من ‌از درمان ‌گدشته

 تبسـم بـا لـب  در وار لايــق                         بـه عاشق ديـدة خونبار لايق

يكي بوسه ز رخسار سيـاه‌مو                جلالي را بــود بسـيـار لايق

 شبي‌درخواب ديدم من سياه‌مو                     بـه طرف بوستاني در لب جو

تبسم مي‌كند سوي من از نـاز                        گلي در دست داره مي‌كند بو

 بنوشيدم من از ميخانة عشق               شراب‌ وحدت از پيمانة عشق

روان شد خامه بر نام سياه‌مو              شدم منشي‌به دفترخانة عشق

 بحمدالله كه دولت يارمن شد                        سيـاه ‌مو رهنماي كار من شد

ديگر ديـدم تمـام روي عالـم                        بسي ‌صاحبدلان‌ دچار من ‌شد

 گل‌ازطرف‌گلستان‌مي‌زند سر             زصنعت‌هاي‌يزدان ‌مي‌زند سر

فغان و ناله‌هـاي زارم امشب              سياه‌مو تا به‌كيوان مي‌زند سر

 چه سازم چارة درد دل ريش             به‌كي‌گويم‌سياه‌مومشكل‌خويش

سيه ماري‌كه بر رويت فتاده               جلالي را بهـردم مي ‌زنه نيش

 هرآنكس‌عكس‌رخسارتو ديده                        زليـخـاوار پيـراهــن ‌دريــده

سياه‌مويم گذشته دور مجنون             كه‌ نوبت بر من‌ حيران‌رسيده

 عجب ترك وفاكردي سياه‌مو                        قيـامت را بپـا كـردي سياه‌‌مو

شميم زلف عنبر بوي خود را              به‌ جـان من بلا‌كردي سياه‌مو

 به‌ سر سوداي تو دارم سياه‌مو                        بـه‌ دل مـأواي تو دارم سياه‌مو

مراد مـن بـديـن دنيـا نـدادي                    غـم عقـبـاي تـو دارم سياه‌‌مو

 شب آدينـه دلــدار مـن آمـد                      مة خورشيد رخسار من آمد

زده از نـوك مژگان‌بردلم‌‌تيغ                       همي‌گويـد گـرفتـار من آمد

 شب آديـنـه آمـد مـاه تـابـان                      بـه بـالين من بيـدل خـرامـان

بگفـتـا اي جلالـي ‌وا دريـغــا                       نـدارد آتش‌ عشق تـو پـايــان

 به كوهستان گل رعنا سياه‌مو              بـود غـارتگـر دلـهــا سياه‌مو

به نخلستـان خـوبـان دل آرا                        ببين از جملگـي بـالا سياه‌مو

 سمرقنـد صيقـل روي زمينـه             بخـارا زينت اسلام و ديـنـه

سياه‌موي دلارام نـكـو خـوي                       به چـار ايماق يكدانه نگينه

 شبيخون‌زد به‌جانم‌لشكرعشق              فتـادم در ميـان كشـور عشق

روان شد خامه بر نام سياه‌مو              نويسم‌ روز تا‌شب دفتر عشق

 سياه‌موي سمن‌  بـوي پـري رو                     گل انـدام دلارام و نكـو خـو

ربوده صبـر و آرام از جلالـي                        به ‌سودايش ‌همي‌دارم‌تك‌و ‌پو

 غمت‌هرلحظـه ‌افزون‌ مي‌شود يار                  دوچشم‌از‌كاسه‌بيرون‌مي‌شود يار

تو ليلي شو كه اين كافر دل من                    به آخر مثل مجنون مي‌‌شود يار

 شب تاريك آمد يار من‌ كـو              سياه‌مو همدم‌وغمخوار من‌كو

خدايـا تاب مهجـوري نـدارم                       كــه آرام دل افـگــار من‌كو

 شدم عاشق به ديدار سيـاه ‌مو                        منم از جـان خريـدار سياه‌مو

به‌چشم‌من‌ز ماهتوخوشترآيد              شعـاع بـرق رخسـار سياه‌مو

 به‌كشك افتاده غوغاي ‌‌جلالي                        بـه ‌هـر بـازار سـوداي جلالي

دو زلفين سياه‌مو حلقه‌ ‌حلقـه             شـده زنجـيـر در پـاي جلالي

            اما اين دوبيتي‌ها در كتاب ترانه‌هاي كهسار آمده است كه در ديگر منابع وجود ندارد. «ترانه‌هاي كهسار ص 370 - 361»

ز يـمـن همـت صـبـر جميـلا                       رسي اي دل به مقصدهاي اعلي

صبوري‌كن به غمهاي سياه‌موي                     يحب‌الصابرين گفت‌حق تعالي

 سياه‌مويم سياه پوشيده امشب             ز غمهايش دلم‌جوشيده امشب

مرا كي درنظـر دارد سياه‌موي                      مي‌ازجام‌ ديگرنوشيده امشب

 گل‌ لالـه ز رويت منفعـل شد             ز زلفانت شب يلدا خجل شد

چنان‌وصفت‌نمودم ‌اي‌سياه‌موي                    كه‌ خوبان زمانه غم به‌‌دل شد

 محبت از محبـان مي‌زنـد سر                        كرامت‌از بزرگان مي‌زند سر

به ‌آتش‌هـاي هجران سياه‌موي                     زمن صدآه وافغان مي‌زند سر

 سياه‌مويي خـوده دلـدار گويم                     جمالش را‌گل و گلزار گويم

نخـواهـم بي‌‌‌‌جمالش زندگاني                      من او را فـاعل مختـار گويم

 نسيـم مي‌آر بـه بـغـداد معظم                       بـه نـزد آستـان غوث الاعظم

بگـو عـرض جلالي ‌حـزين را                       به‌آن مشكل‌كشاي‌جمله‌عالم

 جلالي منزلت شـد در بيابـان          كه‌عرش‌ازناله‌ات‌گرديد‌جنبان

ببند دل را به‌تقـديـر خداوند                       مدد مي ‌‌‌خواه از جمع بزرگان

 سياه‌ مو را ببـردنـد از بـر من                        بلمبد‌كوه «گزك» بر سر من

مسلمـانـا نمـي‌دانيـد بـدانيـد                      سيـاه‌مـوي نـام دارد دلبـر من

خليفـه درد عـاشق بـي‌دوايـه                       اميـد مـن بـه درگـاه خـدايـه

بكن رحمي به‌حال زار عاشق             مبـادا جـان مـن از  تن بـرايـه

 دلم را بـردي دلـداري نكردي                     غمم ‌دادي‌ و غمخواري نكردي

توخود‌گفتي‌ وفادارم سياه‌موي                      جفـا كردي وفـاداري نكردي

 چه‌ بودي‌‌خاك ‌صحراي‌ تو ‌‌بودي                بـه فـرق سـر قـدمهـاي تو بودي

جلالي‌بودي‌يك‌وحشي ‌به‌كويت                   كه‌شايد صيد سگ‌هاي تو بودي

 سيـاه‌مويـم سيـاه‌مـوي خمـاري                   مقـام و مـنـزلـت ملك بهـاري

هزارو هفتصدوهفت بيت ‌گفتم                      بمـانـه بـر زمـانـه يـادگــاري

 جـلالـي تـابكـي عشق مجـازي                    ره عقبـي نـبـاشـد كـار بــازي

ز آب ديـده ات غسلـي بجـا آر                     وجـود خويشتن را كن نمـازي

 اسيـرم من بـه دربـار سياه‌موي                     شدم با جان خريدار سياه‌موي

هزاروهفصدوهفت بيت گفتـم                      نمـي‌ارزد بـه‌ گفـتـار سياه‌موي

 دو چشم‌خونفشان‌دارم‌سياه‌موي                     به دل راز نهـان دارم سيـاه‌موي

چو لاله دل پر ازخونم توكردي                   بسي آه و فـغـان دارم سياه‌موي

 كه امشب عيد قربانه سياه‌موي                       جلالي بـا تـو مهمـانه سياه‌موي

اگر امشب به پهلويش بخوابي                        همي‌ امشب‌ گلستـانه سياه‌موي

 سرم افتـاد بـه سوداي سياه‌موي                    دلـــم دارد تـمـنـــاي سياه‌موي

سياه‌مويان عالم‌خيل‌خيل است                       نمي‌‌گيرد يكـي‌ جـاي سياه‌موي

 مزار و ميمنه تا ملك اندخوي                        سمرقند و بخارا تابه‌چارجوي

هرات و قندهار تا شهر بغـداد                        نمي‌ارزد به‌يك موي سياه‌‌موي

 ملامحمدجان

داستان ملامحمد جان درسراسر افغانستان ازشهرت ومعروفيت خاصي برخوردار است. داستان وسرود آن با جشن نوروز، جشن آغاز سال پيوند عميقي دارد وآن داستان دلدادگي ملامحمد جان طالب مدرسه گوهرشاد هرات وعايشه دختر يكي ازافسران دربار تيموري مي‌باشد. جريان اين داستان با كميت‌هاي متفاوت اززبان‌ها نقل گرديده ودرنشريات كشور به چاپ رسيده است كه جهت آگاهي خوانندگان فشرده يي ازآن نگاشته ها،درمحوريت به  نگارش شمس الدين ظريف صديقي هراتي، ارائه مي‌گردد:

فشردة داستان: ‌روزنوروزبود‌. همه اركان دولت تيموري دربارگاه سلطان گرد آمده بودند

سلطان حسين بايقرا حضوريافت‌.حضرت مولانا جامي با قرائت شعري، نوروز را به سلطان تبريك گفت وشاعران ديگر، سروده‌هاي خودرا خواندند.

            بعد ازمراسم تبريك نوروز، عبدالله مرواريد به عرض سلطان رساند كه فارغان مدرسة گوهرشاد انتظارشرف يابي دارند. حين توزيع خلعت به شاگردان، توجه شاه را جواني جلب نمود. پرسيد: چه نام داري‌؟

            گفت‌:‌ محمد جان‌.

            شاه گفت:‌ توديگر ملا شدي‌، ملامحمدجان!

            بعد مولانا جامي عرض كرد، شاگردش مولانا عبدالغفورلاري رسالة نوشته و مي‌خواهد خدمت سلطان تقديم نمايد‌.شاه اجازه داد.عبدالغفور لاري شرف ياب گرديد وبا ارائه كتابش به سلطان گفت:‌

            - ازروزگاري كه شما درزمان وزارت دربلخ، درقريه خواجه خيران مزارحضرت علي (رض)‌ را يافتيد‌، هميشه درتلاش بودم، تاريخ انتقال جسد آن حضرت را بنويسم‌. خوشبختانه امروزكه نوروز و روز تخت نشيني شير خداست، اين آرزو براورده گرديد كه خدمت تقديم است‌.

            سلطان مولانا بنايي را وظيفه داد تاسال آينده مرقد حضرت علي را درمزارشريف اعماروتكميل نمايد.همچنان هدايت داد براي آگاهي مردم، آغاز سسال جشن شود، وكاروان‌ها جهت انجام جشن وزيارت درآغازسال جانب بلخ حركت نمايد.

ملا محمدجان كه شاهد اين صحنه بود، شادمان روانه خانه شد وجريان ختم درس وخلعت شاه را به پدرحكايت كرد. پدرش شاد شد وگفت‌:‌ اكنون كه 23 سال داري‌، آرزودارم عروسي ترا نيز ببينم‌. ملامحمدجان گفت:‌ پدر ماوشما فقير هستيم چه‌ كسي بما دختر خود را مي‌دهد، اما پدر او را دلداري داد‌.

ملامحمدجان در مدرسه گوهرشاد به تدريس آغاز كرد و هر روز و يا گاه به گاه به چشمة‌ قرنفل مي‌رفت‌، وضو و نماز مي‌كرد و در فضاي باز غم‌هاي ناداري و بيچارگي‌هاي خود را، مي‌شمرد و آه مي‌كشيد. روزي در همان چشمه با دختري مقابل شد كه دريك نگاه عاشق آن گرديد. روزها گذشت‌، بارديگر آن دختر كه چادري داشت به اوسلام كرد‌. محمدجان مي‌خواست چيزي بگويد، دخترگفت‌: اينجا جاي گپ نيست‌، فردا در زيارت خواجه غلتان ولي مي‌بينم‌. قرار وعده باهم ديدند. آن گاه جلالي دريافت كه محبوبش دختر جمال‌الدين اسحق يكي از افسران دولت تيموري است و دختر آگاه شدكه مرد مورد نظرش، مدرس مدرسة‌ گوهر شاد است و ازين امر شاد شد.

جلالي موضوع را به پدرگفت وخواستگار فرستاد. پدر دختر، آنها را با تحقير رخصت نمود و براي ختم اين موضوع خواست‌، دخترش را با فرزند يكي از افسران نامزد نمايد و به گشت و گذار عايشه نيز محدويت وضع نمود.

اين‌رويداد مصادف با زماني بود‌كه امير علي‌شير نوايي‌كاروان مزارشريف را ترتيب مي‌داد وهزاران شاعر وعالم و افسر‌ علاقمند ‌همراهي ‌با اين‌ كاروان بودند. دختران وپسراني كه نامزد بودند مي‌توانستند بدون هيچ مانعي دركاروان شريك شوند وهم قراربود مصارف عروسي جوانان نامزد را سلطان بپردازد.

پدرعايشه كه مي‌خواست‌، ‌اورا با پسر يك افسر نامزد نمايد، براي دلجويي دختر براي اومحفل‌هاي شادي مي‌گرفت‌. روزي عايشه با شماري ازدختران به چشمة قرنفل رفتند.عايشه هميشه حالت غمگين داشت.دختر‌هابه خاطر تغيير حالت از اوخواستند آهنگي بخواند.درنتيجه تقاضاي دختران عايشه آهنگي را كه قبلا ساخته بود، چنين زمزمه كرد:‌

بيا كه بريم به مزار ملامحمد جان

سيل گـل ‌لالـه زار وا وا دلبـر جان

آهنگ ادامه يافت ودختر‌ها بعد ازدوبيتي‌ها اوراهمراهي مي‌كردند.صداي آنها به بيرون باغ رسيد وامير علي شير نوايي باشنيدن آن به داخل باغ رفت وازعايشه پرسيد‌:‌ملا محمد جان كيست‌؟‌

عايشه قصه را به امير نمود‌.اميركه ازدواج عايشه ومحمد جان و تشويق آهنگ آنها را وسيلة‌ خوب براي تبليغ كاروان مي‌دانست، تصميم گرفت آنها را به هم رساند. فرداملامحمد جان را خواست. محمد جان وارخطا بود.امير گفت: ‌اين روزها كمتر به مدرسه مي‌روي؟ محمد جان ترسيده گفت‌: من به خيرات امير مصروف خدمت هستم‌. امير او را انتظار نگذاشت و گفت:

-‌ بگو ازعايشه چه خبر داري‌؟ محمدجان سكوت كرد‌.امير گفت:‌ بگو من ازهمه چيز خبردارم واورا دررسيدن به عايشه اطمينان داد. نوايي ازپدرعايشه خواستگاري كرد.پدرعايشه نتنها دختر را داد كه مصارف عروسي را هم به دوش گرفت.آن دوباهم ازدواج كردندوباكاروان نوروزي اميرجانب بلخ حركت نمودند،‌ درحالي كه مطربان آهنگ«‌بياكه بريم به مزار ملامحمد‌» راكه ازعايشه قبـلا گرفتـه بودنـد، زمزمه مي‌كردنـد. آنگاه بـود كـه ملامحمد جـان به قدرت عشق پي برد.

سرود ملامحمد جان

در بين سرودو ترانه‌هاي ‌دري، ترانه‌هاي موسمي و مراسمي جاي به‌خصوصي دارد وازآن شماراست ترانة‌ نوروزكه درواريانت‌هاي مختلف برجامانده است. دكتور اسدالله شعورفلكلورشناس زماني درآرشيف راديو افغانستان كار مي‌كرد، مذكور درآن روزگارتمام نسخه‌هاي ثبت شدة ترانه ملا محمد جان را ديده وچهارگونة‌ آن‌را دريافته است كه اينك خدمت ارائه مي‌گردد:‌

            سرود ملامحمد جان (1):  ترانة نوروز - روز نوروز است خداجان

            ترانة‌ ملامحمدجان كه بيش از 80 سال عمر دارد. بعد از 1348 به زبان‌ها افتاد و ترانه‌هاي نوروزي شد. برخي به آن تاريخي قايل شده و برخي مي‌گويند نوشته‌هاي نويسندگان،‌ به مرور فلكلوري مي‌شود. مقدار واريانت‌هاي او 80 سالگي را نشان مي‌دهد. در پروان،‌كاپيسا، هرات، غور و بادغيس حضور دارد.

            ساختمان اين سرود در غرب عبارت از سربيت و دوبيتي‌هاست، در پروان و كاپيسا از سربيت و متن سه مصراع كوتا تشكيل گرديده. آهنگ آن در هردو حوزه تفاوت ندارد. قديمي ترين نسخة‌ آن در قالب آهنگ پروان و كاپيسا است كه در حدود 60 سال قبل به آواز استاد غلام حسين ثبت گرديده است.

سر سرك پـل بـودي             ملا محمد جان

چون غنچة‌ گل بودي                        ملا محمد جان

نـمـود كـابـل بـودي                       ملا محمد جان

از قره باغ كوچ كدي                        ملا محمد جان

زلفه پس گوش كدي             ملا محمد جان

ماره فرامـوش كردي                        ملا محمد جان

بيا بريم ريگ روان                 ملا محمد جان

غنچـة‌ گـل ارغـوان              ملا محمد جان

بكن‌دركالايت بمان                ملا محمد جان

سرسر سنگ  كبود                   ملا محمد جان

نماز خواندي ‌به زود              ملا محمد جان

آخر مدعايت‌چه‌بود               ملا محمد جان

بيا كه بريم به   دكو                ملا محمد جان

جـوره  بگي كراكو                ملا محمد جان

ماره گفتي  صبر كو                ملا محمد جان

ملامحمدجان (2): واريانت دوم  ترانة ملامحمدجان سال 1346 توسط ثريا مژگان و شوهرش در راديو افغانستان ثبت شده متشكل شده از سربيت و متن دوبيتي‌هاست كه در آن به سير گلرخ نيز اشاره رفته و متن كامل آن مي‌باشد. (تاريخ ثبت 22/6/1346) (آرشيف راديوي افغانستان شمارة‌  1151).

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                    ملا محـمـد جـان

سيـل گـل لاله‌زار                   ملا محـمـد جـان

گريه كنم زار زار                    ملا محـمـد جـان

بگرديم‌ازدل‌وجان                  ملا محـمـد جـان

سرشكـم لاله گون مي‌آمـد امشب           بـه‌جاي اشك خون مي‌آمد امشب

ز ‌هجرانت به‌دل خونها ‌كه‌ خوردم         ز مـژگانـم بـرون مـي‌آيـد امشب

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                    ملا محـمـد جـان

سيـل گـل لاله‌زار                   ملا محـمـد جـان

گريه كنم زار زار                    ملا محـمـد جـان

بگرديم‌ازدل‌وجان                  ملا محـمـد جـان

هميشـه يـاد رويت مـي‌كنـم يـار          گلاب باشي مه بـويت مي‌كنم يـار

هـزاران يـار ديگر داشته من يـار          فـداي تـار مـويت مي‌كنم من يـار

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                    ملا محـمـد جـان

سيـل گـل لاله‌زار                   ملا محـمـد جـان

گريه كنم زار زار                    ملا محـمـد جـان

بگرديم ‌ازدل‌وجان                 ملا محـمـد جـان

ملامحمدجان (3): نسخة سوم ترانه در سال 1348 به آواز سلما ثبت شده و همين آهنگ سلما بود كـه ترانـة‌ ملامحمدجـان را بـه سر زبانهـا انداخت،‌ آن را به يك آهنگ نوروزي تبديل ساخته‌كه متن كامل آن اين (19/11/1348آرشيف راديو شمارة‌  1431)

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                    ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                    ملا محـمـد جـان

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                    ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                    ملا محـمـد جـان

بـرو بايـار بگـو يـار تـو آمد  گل نرگس خريـدار تـو آمـد

برو بايار بگو چشم تو روشن    هـمـان يـار وفـادار تـو آمـد

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                     ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                      ملا محـمـد جـان

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                     ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                    ملا محـمـد جـان

بيا اي ياركه مجنون تو هستم خراب لعل مي‌گون تـو هستم

نمي‌بـوسـم لـب پيمـانـة‌ مي      پريشان و دگرگون  تو هستم

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                     ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                    ملا محـمـد جـان

بيـا بريم بـه‌‌مـزار                     ملا محـمـد جـان

سيـر گـل لاله‌زار                     ملا محـمـد جـان

ملامحمدجان (4): چهارمين نسخة ثبت شدة‌ ملامحمدجان‌ در قالب ‌نسخة ‌‌اوليست‌ در ‌سال ‌1349 (8/10/1349 آرشيف راديوشمارة‌   1579)

از بـالا آمـد‌گـلـم                  ملا محـمـد جـان

كنده شد بنـد‌ دلـم                ملا محـمـد جـان

به‌رنگ‌‌زارت‌مرم                     ملا محـمـد جـان

بياكه بريم به مزار واه‌واه دلبرجان          گريـه ‌كنـم زارزار واه‌واه دلبرجان

جان بچة چترالـي                  ملا محـمـد جـان

چتركاكل‌مرواري                   ملا محـمـد جـان

مي‌روي يا مي‌‌ماني                 ملا محـمـد جـان

بياكه بريم به مزار واه‌واه دلبرجان          گريـه ‌كنـم زارزار واه‌واه دلبرجان

درپايت پاي‌پيج‌كدي ملا محـمـد جـان

واسكت سيم‌پيج‌كدي ملا محـمـد جـان

گفت مره هيچ‌كدي               ملا محـمـد جـان

بياكه بريم به مزار واه‌واه دلبرجان          گريـه ‌كنـم زارزار واه‌واه دلبرجان

آمــــدم از راه دور ملا محـمـد جـان

خيمه‌يم درباغ غفور   ملا محـمـد جـان

بيا‌كه ‌بخوريم‌انگور     ملا محـمـد جـان

آخر گناهم چه‌‌  بود    ملا محـمـد جـان

بياكه بريم به مزار واه‌واه دلبرجان                   گريـه ‌كنـم زارزار واه‌واه دلبرجان

قـدكت‌ است‌خـرمني                        مـلامحـمــدجــان

موي‌هايت‌است‌روغني                       مـلامحـمــدجــان

ارمان‌كه‌نيست‌بي‌غمي                        مـلامحـمــد جـان

بياكه بريم به مزار واه‌واه دلبرجان          گريـه ‌كنـم زارزار واه‌واه دلبرجان

آخرين وكاملترين شكل ترانة ملا محمد جان در سال 1352 به آوازاستاد مهوش ثبت گرديده است.اين ترانه كه دوبيتي‌ها ي آن دقيقاً انتخاب گرديده بود، باآوازمهوش به اوج خودرسيد.

                                                                 (شماره ثبت آرشيف راديو 2187 تاريخ 12/12/1352 )

بياكه بريم به مزار ملا محمد جان         سيل گل لاله زارملامحمد جان

بياكه بريم به مزار ملا محمد جان         سيل گل لاله زارملامحمد جان

سركوه بلند فـــرياد كردم         علي شيرخدا را ياد كردم

علي شير خدا يا شاه مردان         دل ناشاد ما را شاد گردان

بياكه بريم به مزار ملا محمد جان       

 سيــل گل لالـه زارملا محمد جان

سخي شــير خـــدا دردم دوا كن         مــناجــات مــرا پيــش خدا كن

چراغ هـاي  روغني نذريته ميتم          به هر جا عاشق اس دردش دواكن

بياكه بريم به مزار ملا محمد جان       

 سـيل گل لالــه زارملا محمد جان

نظـــرگاه گر روم  با تو  نگارم        بگـــيرم دامـــن شيـــر خــدا را

بگيرم تا خــــدا رحمش بيايــد         نهم بر چشم  خود قلف طـــلا را

بياكه بريم به مزار ملا محمد جان

سـيل گـل لالــه زارملامحمد جان

اين ترانه قسمي كه ديده مي‌شود،مضمون ومتن واحد يافته كه درسربيت و دردوبيتي‌ها،همه به حضرت علي(رض) اشاره شده است، ‌ازاين رو ترانة مذكور، كاملاً به ترانة‌ نوروزي تبديل گرديده است.زيرا تجليل ازنوروز با افراشتن جهنده وياعلم شيرخدا حضرت علي( رض ) در ولايت بلخ باستاني، پيوند دارد.

 مادر پلشتغه كه از موضوع خبرشد، به پيش عرب‌بچه آمد و او را به خانة خود برد و به فرزندي قبول كرد. چند مدتي كه تير شد،‌ مادر پلشتغه به عرب‌بچه مشوره كرد كه مغل‌دختر را چه كار كنيم. عرب‌بچه گفت كه بهتر است او را به شهر پدرش روان كني. مادر پلشتغه گفت: بايد تو او را ببري عرب‌بچه هم قبول كرد. فوري شترها را باربندي كردند و مغل‌دختر را به شتر نشاندند و به دست عرب‌بچه دادند كه به شهر پدرش ببرد. عرب‌بچه به پيش كل آمد و او را با خود گرفت. چند فرسخي كه رفتند يك مرتبه دل عرب‌بچه به جوش آمد و گفت:

ازي‌شيله به زي شيله(نشيبي)              شترا  مي‌كنه ليوه (نشخوار)

مـغــل‌دخـتــر نــو بـيــــوه                      بــيــا نــازك  مـغــل مـن

بــيـــا نــازك مــغـــل من                       بــيــا خــرمــن ‌گــل مـن

[نسخة‌ «ب»: باخواندن اين بيت مغل‌دختر قهر مي‌كند وبا اسپ خود فرار مي‌نمايد كه كاكا كوسه به مشكل خود را به او مي‌رساند واو را از راه مي‌گردند].

عرب‌بچه كه اين بيت‌ها را گفت، به مغل‌دختر بد آمد و از او قهر شد و با خود گفت كه من كي به خانه داري رسيدم كه اين نوبيوه‌گي را به من طعنه مي‌زند. عرب‌بچه كه گپ را فهميد يك مرتبه دل آن به جوش آمد و گفت:

ازي‌شنغر(تپه‌يا‌تيغه)به‌زي‌شنغر                         شترا مي‌خوره گلغر(بتة تر)

مـغــل جـانـم بـه مـا بنـگـر             بـيــا نـازك مــغــل مــن

بـيــا نــازك مــغـــل مــن                   بـيــا خــرمـن ‌گــل  مــن

            مغل‌‌‌دختر با شنيدن اين بيت خوش شد و به عرب‌بچه گفت: من را در شهر پدرم مي‌بري و يا در شهر پدر خود؟ عرب‌بچه گفت ترا به شهر پدر تو مي‌برم و من به شهر پدر خود مي‌روم. مال و دولت گرفته مي‌آيم و از پدر تو خواستگاري مي‌كنم. مغل‌دختر گفت: تو چه مال و دولت داري كه به پدرم پيشكش‌بدهي؟‌ عرب‌بچه‌كه‌اين‌گپ‌را شنيد‌يك‌ مرتبه‌دل‌آن در‌جوش‌آمد و گفت:

سه صـد گـلــه ميش دارم     سه‌صد چوپون ‌خويش دارم

اگـر خـواست خــدا‌باشد     عروسي‌تور(ترا)به‌پيش‌دارم

بـيــا نــازك مـغــل مـن    بـيــا خــرمـن گــل  مــن

سـه ‌صـد گـلــة بـز  دارم     سـه‌‌ صـد چـوپـون دز دارم

اگر خواست خـدا بـاشـد      عروسي تـور بـه روز دارم

بـيــانــازك مـغــل مـن                 بـيــا خــرمــن گــل مـن

سه‌ صـد  گـلــة گاو دارم              سـه ‌صد اسپ بـيـد و دارم

اگـر خـواست خدا باشـد      عـروسـي تـور بـه دو دارم

بـيــانـازك مـغــل مــن                 بـيــا خــرمـن گــل مــن

سـه‌صـد گــلـــه شتـر دارم سه‌صدلكي‌بغر(شترمست)دارم

اگر خواست خـدا بـاشـد      عروسي تـور به زور دارم

بـيــا نـازك مـغــل  مـن     بـيــا خــرمــن گـل مـن

سـه ‌صـد گـلــة‌خـر دارم                 سه ‌صـد كـــوزة زر دارم

اگـر خـواست خـداباشـد     هــمــه از دل بــدر دارم

بـيــا نــازك مـغـل‌ مــن                بـيــا خـرمـن‌گــل مــن

[ نسخة‌«ب»‌:

سه صـد رمـة‌ ميـش دارم      سه صد‌چوپان‌خويش‌دارم

سه صـد گــلــة بـز دارم      دوصـد چـوپــان دز دارم

سه صـد گله ماديان  دارم      سـه اسپ نــريــان دارم

سه صـد گـلـــة خـردارم     دوصـد خــروار زر دارم

اين‌ها همـه پيشكش دارم      بـيــا نـازك مغـل مـن]

            مغل‌دختر كه فهميد گپ از چه قرار است، فوري به عرب‌بچه گفت:‌ بهتر است كه من را راست به شهر پدر خود ببري. عرب‌بچه به كل گفت شترها را به شهر پدرم هي كن. به نزديك شهر پدرش كه رسيد، نامة به پدر خود نوشته كرد كه اي پدر مهربان! بدان و آگاه باش كه من مغل‌دختر را همراه مال و دولت آوردم. پدر كه خبردار شد لشكر و سپاه را جمع كرد و به جلو پسرش توپ‌هاي شاديانه زد و آنها را به شهر آورد. قاضي و مفتي را صدا كرد و مغل‌دختر را براي عرب‌بچه نكاح نمود و هفت شب شهر را چراغان كرد، هندو را خام داد و مسلمان را پخته داد و به من كه اين اوسانه را مي‌گويم نرسيد يك ارزن ته ديگي سوخته. پادشاه عرب كه از غم پسر خود فارغ شد،‌ تخت و پادشاهي را به پسرش داد و خودش پوستين را گرفته و در كنج مسجد پنج وقت نماز مي‌خواند و در حق بچة خود دعا مي‌كرد. آنها در پادشاهي خود بودند، نبي بينوا در روي گادي خود اسپ مي‌تازاند در بازارها.

پانويس‌ها‌:

1- نسخه‌هاي:‌ پ‌، ر،‌ م، ب، اين آغاز مفصل را ندارد‌. نسخة‌ «پ‌»  آغازي چنين دارد‌:‌ بودنبود يك پادشاهي بود درسرزمين مغلستان‌. پادشاه دختري داشت‌ . . . و «م‌» چنين آغـاز مي‌شـود‌:‌ بـود نبـود يك پادشـاه بود، ‌پـادشـاه مـا و شمـا. پادشـاه يك بچـه داشت‌ . . .

2- نسخه‌هاي پ، ‌ر، ب، م، اين بخش را ندارد و ازين كه مادر مغول دختر عرب بوده است‌، در اين نسخه‌ها چيزي نيامده است‌.

3- درنسخه «م» داستان باپسر پادشاه آغاز مي‌گردد، اما به گونة‌ كه پسر به سن 15 و 16 سالگي رسيده است و از پدر مي‌خواهد كه او را زن بدهد‌. با همين خيال در قصر مي‌خوابد و در خواب مي‌بيند كه عاشق مغل‌دختر گرديده و عكس‌هاي خود را به هم داده اند. وقتي بيدار مي‌شود، عكس را دركنارخود مي‌بيند و از هوش مي‌رود. وقتي او را پيدا مي‌كنند‌، از پدر مي‌خواهد كه صاحب آن عكس را پيدا كند‌. پدر تلاش مي‌كند  اما يافت نمي‌شود و به پسر مي‌گويد اكنون خودت مي‌داني وكارت‌. پسرچهل مرد را با خود مي‌گيرد و از خانه بيرون مي‌شود.

            اما نسخة‌ «پ» آغاز ديگرگونه دارد‌. در اين نسخه داستان با آرزوهاي دختر پادشاه مغلستان به حركت مي‌افتد‌. قسمي كه دختر يك روز به دايه‌اش مي‌گويد‌:‌ دلم يار مي‌خواهد. دايه وعدة‌ همكاري مي‌كند‌. بعد دختر دوربين را مي‌گيرد و 6 ساله، 5 ساله، 4 ساله، 3 ساله، 2 ساله، 1 ساله و شش ماهه راه را ديد  ولي جوان دلخواه خود را نيافت‌. دايه او را اميد مي‌داد و مي‌گفت‌:‌ اميد داشته باش هرچيز با اميد ميشه. بارديگر مي‌بيند و درسه ماهه راه يك شاهزاده را مي‌بيند و از حال مي‌رود. وقتي هوشيار مي‌شود رسامها را مي‌خواهد عكس زيبايي از خود آماده مي‌كند، آن‌را در يك صندوقچه جواهرنشان مي‌گذارد و به شاطري مي‌دهد‌. شاطر سه ماهه راه مي‌رود و در شهر عربستان آن‌را در راه شاهزاده عرب مي‌گذارد. پسر شاه وقتي به باغ خود مي‌رفت، ‌آن را دريافت. به قصرخود رفت و با ديدن عكس از خود بي‌خود شد. از پدرخواست صاحب آن عكس را پيداكند اما پدر او را نصيحت مي‌كرد كه فايده نداشت. بلاخره شاهزاده خود تصميم مي‌گيرد.كره ماديان را سوار مي‌شود و به سوي مغلستان قمچين مي‌نمايد. اسپ پرواز مي‌كند و سه ماهه راه را در سه روز به پايان مي‌رساند و شاهزاده به شهر مغلستان پياده مي شود.

            4- در نسخه «پ» ديده مي‌شود كه عرب‌بچه درخانة يك پير زن مسكن مي‌گيرد كه او دايه مغل‌دختر است و توسط او به لباس دخترانه به قصر مغل‌دختر مي‌رود. دختر كه با دوربين موضوع را زير نظر داشت و عرب‌بچه را مي‌شناخت با ديدن او دلباخته هم مي‌شوند. بازي گرگ و بره را آغاز مي‌كنند و در بازي عرب‌بچه كه گرگ است دختر را مي‌ربايد و دور مي‌برد و باهم عشق مي‌كنند و دختر اول قهر مي‌شود و بعد عذرخواهي مي‌كند مغل‌دختر فكر مي‌كند كه اگر اين وضع زياد دوام كند، افشاخواهد شد، مي‌گويد بياييد دعاكنيم يكي ازميان ما مرد شود و خدمت كند. دعا مي‌كنند و دختر كمپير (عرب‌بچه) مرد مي‌گردد. كنيز‌هارا  رخصت مي‌كند و باهم مدتي مي‌مانند.

            البته نسخة‌ «ر» رويداد تغيير جنسيت را ندارد و هردو تا آمدن خواستگار از كافرستان در قصر مصروف عشق بازي مي‌باشند.

            در نسخه «م» عرب‌بچه به شكل يك سوداگر و بنجاره فروش دردهات به جستجوي مغل‌دختر مي‌رود‌. در باغي داخل مي‌شود و مي‌خواند:

مغـال‌جانم دراين باغي           سـر زلفـش پـر زاغي

عرب‌بچه به‌روش‌راغي           بيـا نـازك مغـل مـن‌

            اما  نسخه «ر‌» هنگام انجام بازي گرگ وبره اين ابيات را آورده است:‌

مغل جانان گل پنبـه               بـه خومشه نمي‌جنبه

عرب‌گرگ‌ومغل‌دنبه              بيـا نـازك مغول من

بيـا نـازك مغل مـن              بيـا خـرمن‌ گـل مـن

وزماني كه مغل‌دختر ازعرب‌بچه عذرخواهي مي‌كند اين ابيات  را آورده است:

مغل‌جانان به ‌او بـاغــه             سـر زلفش سيـاه زاغــه

بـه‌ ‌ميـن دختـرا  تـاغـه            بـيـا نـازك مسغـل مـن

بيـا نــازك مغـل مــن            بـيــا خـرمـن گـل  مـن

مغل‌جانان‌حوراي‌حوري         بـه زيـر تـاك  انگوري

عرب را مي‌بينـي‌كـوري         بـيـا نــازك مـغـل‌ مـن

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع :

1-:‌مجلة فلكلور، سال دوم ، شمارة‌ اول،‌ جوزا وسرطان 1353، صفحة   60

2-فرهنگ مردم، سال ششم، شمارة‌ چهارم، ميزان وعقرب 1361،ص 26

3-فرهنگ مردم، سال  پنجم، شمارة‌ دوم،‌ صفحة‌  54-78

4- آهنگ مغل دختر به آواز بازگل بدخشي ثبت شده دركست .

5- نسخة‌ ناشناخته كه بدون مآخذ دردست داريم

 مغل‌دختر

نبي گاديوان افسانه‌اش را اين گونه آغاز مي‌كند:

دست برزلفش زدم شب بود و چشمش مست خواب

در بـــغل تنگـــش گــــرفتم تا بــرامــــد آفتاب

گفتمش خـورشيد ســـرزد ماه مــن بــيدار شـــو

گفـــــت تـــا مــن بر نخيزم كي بـرايـــد آفتـاب

            گفت اسلام و عليكم اي دل افروز من، بهار رخت صبح نوروز من. قسم مي‌خورد بنده بعد از سلام زياد به جان تو اي دلبر خوش كلام كه

اگر خاك سازد فلك پيكرم    ‌ز عشقت اگـر بگذرم كافرم

 گفت:

طوطي صفت همه شب خواب ندارم

من بيمـار تو ام شربت عناب ندارم

در پشت‌كتاب‌ تو هركسي‌نام‌نويسد

اما من ديوانـة عشق تـوام نام ندارم

            گفت: اي بچه بدان و آگاه باش و دانا باش كه به زير نيم‌كاسه‌، گاوسبدي هم پيدا مي‌‌شود. گفت:‌ پير زني داشتيم به سن هفتاد سال بود. مگلار(بقه‌ها را) دنبال مي‌كرد و از همگي دنبال بود. در نشان پيرگاو پشت كمرش قدال بود، كلاغ‌ها خش خش مي‌كرد و عكه‌‌ها را سوار بود. سي خروار نمك به پشت گاو ما هموار بود، سي سير كاه را مي‌خورد، هنوز گاو ما نهار بود. از بسكه پيرگاو چاق بود، گوشت به موچينك نداشت و روغن مالامال بود.

            گفت: اما بيابان هي، بيابان طي، سنگ سلامت، ناخون ملامت، مي‌زد و مي‌آمد. خرخر دستاس، جرجر كرباس، تلخي تنباكو، شيريني خرما، پهني آسمان، درازي ريسمان. گفت به برجها قطار قطار، به كنگره‌ها حصار حصار. پدر موش، مشله (چرخ كه بدان تار پيچند) مي‌كرد، مادر موش توته (نيچة تارپيچي) مي‌كرد و چوچه موشك روده مي‌كرد. كيك صرافي مي‌كرد، پشه خياطي مي‌كرد و گرگ خراطي مي‌كرد.

            گفت:‌ رفتم به حوض كرباس، به خانة ملاعباس، خوردم نان و ماست، امشب دروغ گفتن نوبت ماست.

            گفت:‌ پادشاهي بود در يمن، دختر خود داد به من، من شدم داماد او، او شد خسر من.

            گفت: رفتـم بـه سيستـان، پـدر لعـنـت         دختر خود از  من پس ستاند.

            گفت: چند چيز است كـه مـي‌آرد بــار       نـارنج و تـرنج و بهـي‌و انـار  

            گفت: چند چيز است كه نـمـي‌آرد بـار       بيد و پـده و سرو و سفيـدار

            گفت: چند چـيـز است بـه نزد‌ گشـنـه         فطـيـر گــرم و ‌آب چشـمـه

            گفت:‌ چندچيزاست‌كه‌مردرا‌ مي‌كندرنجور              آب آفـتـابـه و گـرد انگـور

            گفت: چند چيز است‌كه ‌مي‌كنـد نـارو       كل‌كردن‌‌و‌‌پل‌كردن‌‌وكافردرو

            گفت: چند چيز است بـه نـزد بـنـگـي         كشمش سبـز ونقل فـرنگـي

            گفت: چند چيز است بـه نــزد گـــدا         كچكـول گدايي ونان درسرا

            گفت: چند چيز است كه دل را مي‌كند بيمار

كاوكاوسك، عرعر خروجرت وفرت قرضدار

گفت‌:چند‌چيزاست‌كه‌دل‌را مي‌كندرشيد      گوشت‌شيشك‌،محبوب‌خوب‌وسايه‌بيد

گفت: چندچيز است‌كـه نمـي‌آرد بـار    

   در سـايـة زلف يارتنبـاكـو بـه كـار

گفت هروعده كه ميـل چلـم كـردي           

  چهـچـه زن كه زود زود چلـم بـيـار

گفت سخني مي‌رود زمن كـن گـوش           

  اگـرعـقـل داري زود بكـن خـاموش

سـرهــر بــاغ را تــويــي غنـچــه           

    سـرهـر گنـج را تـويـي سـر پـوش

گفت‌: اما‌سال وماه تنگ وننگ آمد وتنبان شتر به پاي كره خرتنگ آمد

عكه مي‌گفت:‌ زاغچي‌،‌ گوساله درقفس پيش نيايي كه تو را شاخ مي‌زند.

اما راويان اخباروناقلان آثار ومحدثان شيرين وشكر گفتار، چنين روايت كردند كه درايام قديم يك پادشاهي بود كه اورا پادشاه عرب مي‌گفتند.(1) خواهرصاحب صورتي و صاحب جمالي داشت( صنم بي‌بي) (‌ثبت كننده مي‌گويد در روايت نبي گاديوان اين نام نيست و من آن‌را از روايت مادرم به استناد اين ابيات آورده ام‌:‌  

صنم بـي‌بـي نـومـي يـو       سي‌سير نقره‌خزوني يو

عرب‌بچه غـلـومـي يـو          بـيـا نـازك مغـل مـن)

و يك قصرتنهايي داشت كه چهل دختر خونه (در) خدمت آن بود. روز از بين روزها، روي خود را به دخترهاي خانه كرد وگفت:‌ برخيزيد و عكس‌هاي خود را بگيريد‌كه من عكس‌هاي شما را تماشا مي‌كنم. دخترها برخاستند و در پشت پرده رفتند و عكس‌هاي خود را گرفته آوردند و به سر زانوي بي‌بي خود بگذاشتند و او عكس‌ها را تماشا كرد.

            دخترهاي خانه گفتند كه اي بي‌بي چه مي‌شود كه شما هم عكس خود را بگيريد كه ماهم تماشا كنيم. دختر از جاي خود برخاست و در پشت پرده رفت و عكس خود را بگرفت و به دست دخترهاي خانه داد و آنها عكس او را تماشا كردند و به سر زانوي بي‌بي خود بگذاشتند. يكرون (يك مرتبه) باد گردپيچ كرد و عكس دختر را در هوا بلند نمودو در بين راه در پيش‌روي يك سوداگر باشي انداخت. سوداگرباشي كه عكس را ديد، از اسپ خود پياده گشت،‌ ديد كه عكس خواهر پادشاه عرب است. فوري عكس را در جيب بغل خود پنهان كرد و اسپ خود را سوار شد و سر در بيابان گذاشت. خواري و مشقت مي‌‌كشيد تا رسيد به شهر پادشاه مغل.

            سوداگرباشي شترها را بر شترخانه برد و مالهاي خود را در اتاقها چيد، يك بار نفري از طرف پادشاه مغل آمد و گفت: اي سوداگرباشي برخيز كه تو را پادشاه خواسته است. سوداگرباشي از جاي خود حركت كرد و در حضور پادشاه مغل آمد و دست به‌ سينه‌كرنش‌كرد و خود را به خاك انداخت و گفت:‌

- اي پادشاه قبلة عالم! چه مي‌خواستي؟ پادشاه مغل گفت كه در شهر ما سد(رسم و عرف) است كه هر سوداگري كه به شهر ما بيايد،‌ براي ما چيزي تحفه مي‌دهد،‌ حالا تو چه براي ما آورده اي؟ سوداگر باشي گفت:

            - اي قبلة عالم مه چيزي لايق پادشاه نمي‌بينم، اين مال من و اين شما. هرچه مي‌خواهيد به‌دست خود بگيريد. پادشاه گفت: هرچه كه مي‌دهي، بايد به‌دست خودت بدهي. سوداگرباشي به چرت شد كه يك مرتبه عكس به يادش آمد. عكس را از بغل خود كشيد و به سر زانوي پادشاه گذاشت و گفت كه برگ سبز است و تحفة درويش. عكس را كه پادشاه ديد،‌ به يك دل نه به صد دل به آن عاشق شد. پادشاه گفت كه اي سوداگرباشي! گفت: بلي. گفت كه عكس را براي من دادي بايد صاحب آن را براي من پيدا كني و بياوري.

            سوداگرباشي گفت كه اي قبلة عالم،‌ اين عكس خواهر پادشاه عرب است. امروز تو پادشاهي و سپاه داري و لشكر داري و زور و قوت داري، مي‌‌تواني خواهر او را بگيري. پادشاه با خود گفت كه راست مي‌گويد. وزير را طلب كرد و گفت:

- اي وزير! سپاه و لشكر را لكه (جمع) كن كه به شهر پادشاه عرب مي‌رويم. وزير فوراً‌ طبل‌چي را طلب كرد و سپاه و لشكر را جمع نمود و راه شهر عرب را در پيش گرفتند و خواري و مشقت مي‌كشيدند و مي‌‌رفتند،‌ تا چند شبانه روز راه رفتند تا به نزديك شهر پادشاه عرب رسيدند. در شهر پادشاه عرب، ديده‌بانها در سر دروازه نشسته بودند و راه را نگاه مي‌كردند. ديدند كه از طرف قبله زمين گرد و خاك به هوا بالا شده و سپاه و لشكر زيادي به طرف شهر مي‌آيد. ديده‌بانها دويده پيش پادشاه آمدند،‌ او را خبر كردند و گفتند:

- اي پادشاه بدان و آگاه باش كه از طرف قبله يك سپاه گراني مي‌آيد. پادشاه امر كرد كه بدويد و دروازه‌ها را بسته كنيد و خندق‌ها را آب پر كنيد. خدمتي‌ها دويده رفتند، دروازه‌ها را بسته كرده و خندق‌ها را پرآب كردند كه يك مرتبه سپاه و لشكر پادشاه مغل به مثل مور و ملخ گرداگرد شهر را گرفتند و تجيرهاي خود را برپا كردند. پادشاه مغل نامه نوشت كه اي پادشاه عرب بدان و آگاه باش كه منم پادشاه مغل و به خواستگاري خواهر تو آمده ام. اگر به رضا و رغبت به من بدهي خوب تا خوب و اگر نمي‌دهي، تا خاك شهر تو را به توبره نكشم، نمي‌روم.

پادشاه عرب كه نامه را خواند، تمام لشكر و سپاه را طلب كرد و گفت: اي برادرها شما چه مي‌گوئيد؟ لشكر و سپاه گفتند: ما هستيم عرب و او است مغل. ما خوش نيستيم كه دختر را مغل‌ها ببرند. تا يك چكه خون داشته باشيم، در ركاب تو مي‌دهيم. پادشاه عرب كه اين گپ را شنيد، دل‌جمع شد و امر كرد كه دروازه‌ها را،‌ باز كنند و خندق‌ها را خشك سازند. دروازه‌ها را وا كردند و خندق‌ها را خشك ساختند،‌ ميدان‌هاي جنگ را آراسته كردند و چند شب و روز جنگ و مقدمه بود و از كشته پشته مي‌ساختند. خون به مثل آب به هر طرف روان بـود تـا آخر لشكر و سپاه عرب شكست خورد و رو به گريز نهاد. خواهر پادشاه عرب كه دم كلكين نشسته بود و تماشا مي‌كرد، با خود گفت:

- اي دل غافل! اين دم و اين ساعت لشكر مغل به شهر مي‌ريزد،‌ برادرم را مي‌كشد و مرا هم مي‌برد. بهتر همين است كه خودم برخيزم و بروم. چادر را به سر كرد و آمد به در تجير پادشاه مغل ايستاد و گفت: اي پادشاه مغل از يك چكه خون برادرم چه مي‌شوي؟‌ اگر پادشاهي مي‌خواهي، پادشاهي. اگر دولت مي‌خواهي، دولت. پادشاه مغل گفت:

- من نه پادشاهي مي‌خواهم و نه هم دولت، من ترا بكار دارم. دختر گفت: مرا كه بكار داري،‌ جلو شو كه برويم. فوراً دختر را به كجاوه سوار كردند و طبل بازگشتن را زدند و پس گشتند، تا رسيدند به شهر خود. پادشاه مغل قاضي و مفتي را طلبيد و دختر را به خود نكاح كرد و قصر باصفايي به او ساخت. دختر از پادشاه حامله شد و نه ماه و نه ساعت و نه دقيقه آن تكميل شد تا اينكه خدا براي او دختري داد. دختر يك روزه شد و دو روزه شد و دوساله شد تا رسيد به سن دوازده سالگي. (2)

يك شب كه پادشاه مغل به قصر خود آمد دخترش گفت: اي بابا! گفت: بلي. گفت: بايد به مثل قصر خود براي من هم يك قصر بسازيد. پادشاه گفت: به‌چشم. صبح كه آفتاب سرزد پادشاه نقشه‌‌كش‌ها را طلبيد، نقشة آن قصر را آماده كردند و قصري ‌بـراي ‌او ساختند. قصر كه تكميل شد، پادشاه به دختر خود گفت:

- اي بابا قصر تو را ساختم، مي‌روي خوب تا خوب و اگر نمي‌روي خوب تا خوب. دختر از جاي خود حركت كرد، آمد در قصر خود گردش كرد و ديد كه قصر تكميل شده و تمام مأكولات كه بكار است، در آن موجود است. دختر مغل همراي چهل دختر خانه به قصر جابجا شدند، هر روز جمعه دايره را مي‌چلافت (مي‌گرفت) و دايره زده، رقصيده در باغ گردش مي‌كرد. چند وقت كه گذشت آوازة مقبولي دختر به تمام دولت و ولايت‌ها تنك(پهن، منتشر) گرديد و از هر طرف كه شاهزاده‌ها خبر مي‌شدند، با دولت بي‌اندازه به خواستگاري مي‌آمدند و از دم قصر تا دم باغ، دو رخه به مثل يك رسته كپه‌هاي(خانه‌هاي) از ني براي خود مي‌ساختند و يكجا چرس و قمار و ترياك خود را مي‌زدند و منتظر بودندكه روز جمعه مغل‌دختر تير شود و او را ببينند.

            خبر از اينها بگذار و از مغل‌دختر بشنو كه يك روز در قصر خود نشسته بود، روي خود را به كنيزها كرد و گفت: اي كنيزها برخيزيد و عكس‌هاي خود را بگيريد كه من عكس‌هاي شما را تماشا كنم.

            كنيزها برخاستند و عكس‌هاي خود را بگرفتند و به سر زانوي بي‌بي خود بگذاشتند. دختر كه عكس‌ها را تماشا كرد، به دست كنيزها داد. دخترهاي خانه گفتند كه اي بي‌بي جان چه مي‌شود كه شما هم عكس‌هاي خود را بگيريد كه ما هم عكس‌هاي شما را تماشا كنيم. دختر از جاي خود برخاست و عكس خود را گرفت و به دست كنيزها داد. كنيزها كه عكس را تماشا كردند، در سر زانوي بي‌بي خود گذاشتند كه يك مرتبه باد عكس او را حركت داد و آورد در كوهي انداخت.

            از كجا كه يك پيرمرد خميده قامت، دوتا چاروا(چهارپا) را همراه دو تناب برداشت و به كوه رفت كه براي خود هيزم بيارد.

            بابه پيرمرد كه به كوه رفت،‌ چشم آن به عكس افتاد. از خر پياده گرديد و عكس را برداشت و تماشا كرد كه يك مرتبه تير عشق مغل‌دختر در صدف سينة او خورد و از پشت آن بدر گرديد.

            پيرمرد خر و تناب را رها كرد و گفت: هو يا من هو و در كوه سربالا گرديد و رفت. هر زماني كه پيرمرد را گرسنگي غلبه مي‌كرد، عكس را از بغل مي‌كشيد و تماشا مي‌‌نمود و تا يك هفتة ديگر ميل آن به غذا نمي‌شد.

            پيرمرد را در گردش بگذاريد و چند كلمه از پادشاه عرب گوش كن كه ديقيت براي آن رخ داد و رو به وزير خود كرد و گفت: اي وزير! گفت: بلي.

            - لشكر و سپاه را لكه (جمع) كو كه به شكار مي‌‌‌رويم. فوراً لشكر و سپاه را جمع كردند و خيمه و خرگاه بكندند و به ميدان شكارگاه آمدند و تجيرهاي خود را به پا ساختند. پادشاه هرچه كه گردش كرد يك گنجشك به گير آن نيامد، روي ناآميد پس گشت و تمام وزيران و وكيلان هم به دنبال او مي‌آمدند. زمان برگشتن يك مرتبه چشم پادشاه به بغل كوه افتاد، ديد كه سياهي در بغل كوه جل‌جل مي‌زند. پادشاه روي خود را به وزير كرد و گفت:‌ اي وزير! گفت: بلي. گفت: تو اينجا سپاه و لشكر را نگهدار كه من در بغل كوه يك سياهي مي‌‌بينم و آنجا مي‌روم، بلكه يك آهويي يا نخجيري به گير ما بيافتد كه دست خالي به شهر نرويم. وزير گفت: به چشم. سپاه و لشكر را  نگاه داشتند و پادشاه همراه تمام كرسي نشينان به بغل كوه آمدند. پادشاه ديد كه پيرمردي در بغل كوه بالا مي‌شود. نزد او كه رسيد از او پرسيد:‌ اينجا چه مي‌‌كني؟

پيرمرد گفت:‌ من آدمي هستم شير خام خورده ام و همه جا مي‌‌گردم.

پادشاه گفت: به اين كوه كه تنها مي‌گردي، بي مطلب نمي‌گردي. پيرمرد گفت: نه هيچ مطلبي ندارم. پادشاه امركرد كه پيرمرد را بپالند. چون پاليدند، عكس را از بغل او بيرون كردند و به دست پادشاه دادند. پادشاه كه عكس را ديد گفت: اي بابا اگر همين عكس را به من بدهي يك جفت گاو زمين (معادل صد جريب زمين) همراه يك جفت گاوبند براي تو بخشش مي‌دهم. پيرمرد گفت: اگر تمام عالم را به من بدهي عكس خود را به تو نمي‌دهم. پادشاه غضب شد و خود را معرفي كرد،‌ پيرمرد كه گپ را فهميد دست و پاچه شد و از پادشاه معذرت خواست.

پادشاه عكس را گرفت و به اسپ خود سوارشد و همراه لشكر و سپاه به شهر آمد به قصرخود رفت.

عكس را ازجيب خود بيرون آورد و نگاه مي‌كرد كه يك مرتبه بچة‌ آن از در درامد. چشم پسرپادشاه كه به عكس افتاد، عكس را از پدر گرفت و تير عشق مغل‌دختر برصدفك سينه آن خوردكه از پشت آن بدرگرديد.

عرب‌بچه به پدرخود گفت كه اي بابا بايد اين عكس را به من بدهي. پادشاه گفت: اين عكس به‌دست يك پير مردي بود و دركوه مثل غول بياباني مي‌گشت. من هم نمي‌دانم كه صاحب آن كيست و دركجاست.

عرب‌بچه گفت: اگر صاحب آن را پيدا مي‌كني خوب تاخوب و اگر نمي‌كني، خودم دنبال صاحب آن مي‌روم.(3)

پادشاه گفت‌:‌ اختيار خودرا داري. عرب‌بچه كه اين گپ را شنيد به طويلة‌ اسپها آمد ويك اسپ جانانه را گرفت وتنگ اسپ  رامحكم كرد وخورجيني را برداشت وپاي درركاب اسپ گذاشت وخداي را به يگانگي ياد كرد و راة‌ قبله زمين را درپيش گرفت‌.خواري ومشقت مي‌كشيد تا اين كه اسپ ازپا افتاد ودست وپاي عرب‌بچه ازگرسنگي وتشنگي به لرزه افتاد و قوت زندگي ازجان او رفت‌.

عرب‌بچه با خود گفت: اي دل غافل بهتر است كه به سر بلندي بالا شوي.بلكه يك كوچ مالداري ويا آبداني بيني‌. به صد خواري  به سر كوه بالا شد‌، اما نگاه كرد هيچ آبداني نديد. چون قدرت پايان شدن را نداشت، مجبور شده خورجين را بر سر دل خود بسته كرد و خود را از سر كوه لول داد و در بين يك جر بي هوش افتاد‌.

از قضاي فلك چوپاني رمه را ازآن سو مي‌آورد. چشمش در بين جر افتاد،‌ ديد كه يك چيز سفيد مي‌زند‌. دويده آمد، ديد كه جواني در ميان جرافتاده و خورجيني سر دل آن بسته است‌. چوپان دست خود را در خورجين زد كه پر از لعل و جواهر است‌. چوپان باخود گفت كه يك تياق (چوب دست چوپان) چوپاني به نيم سر آن مي‌زنم و نفس نيم كالة‌ آن‌را خلاص نموده‌، خورجين را گرفته مي‌روم و براي خود دهقاني مي‌گيرم‌. تياق را بالا نمود كه بزند كه يك مرتبه رحم خدا بر دل آن افتاد و باخود گفت كه اي دل غافل به خاطر دو قران جيفة ‌دنيايي تو چگونه جواني را ازپا مي‌اندازي‌؟ فوراً عرب‌بچه را به شانة‌ خود كرد و به نزد مادر خود آمد و گفت: اي نه‌نه! مادرش گفت:‌ جان نه‌نه. گفت:‌ هر دوستيي كه داري به حق من نكن و به حق برادر من بكن. به مادر خود هدايت داد كه اگر برادر من دوتاري مي‌خواست و يا دايره اي فوراً براي او آماده كني. پيرزال چيزي آماده كرد و در حلق آن ريخت،‌ همين كه بوي طعام به عرب‌بچه رسيد از جا برخاست و نشست و شكم را سير كرد. پيرزال به عرب‌بچه گفت كه اي مادر برادر تو به من تأكيد كرد كه هرچه خواسته باشي به تو بياورم. حالا براي تو چه بياورم؟ عرب‌بچه گفت:‌ من به همين عكس عاشقم،‌ اگر صاحب آن را به من نشان بدهي خوب مي‌شود. پيرزال گفت كه من زن هستم و در خانه،‌ چي مي‌دانم كه صاحب اين عكس كيست. برادر تو در كوه‌ها و ملك‌ها زياد گشته،‌ شايد كه خبر داشته باشد. عرب‌بچه كه اين گپ را شنيد، فوراً‌ لباس پادشاهانه را كشيد و لباسي چوپاني را به بر كرد و پيش چوپان آمد.

عرب‌بچه براي چوپان گفت:‌ اي لالا! گفت:‌ جان لالا. گفت:‌ اگر صاحب همين عكس را به من نشان بدهي خوب است. چوپان كه عكس را ديد گفت: صاحب آن عكس همين‌جاست و آن قصر از صاحب اين عكس است و اين عكس هم از مغل‌دختر مي‌باشد. عرب‌بچه كه اين گپ را شنيد بسيار خوش شد و شكمبة‌ گوسفند را گرفت و سر چشمه آورد و پاك كرد و شست و چپه كرد و به سر خود كشيد و دستار خود را محكم بسته كرد.

عرب‌بچه راه قصر دختر را در پيش گرفت. به مقابل قصر آمده ديد كه تمام شهزاده‌ها براي خود كپه‌هايي(خانه‌هايي خسي) ساخته اند و يك بيروبار و غالمغالي است كه خدا مي‌داند. عرب‌بچه كه اين صحنه را ديد به چرت رفت كه چه كار كنم. يك مرتبه نظر آن به يك كل افتاد كه براي خود كپه يي ساخته است،‌ با خود گفت كه جاي من هم در اتاق همين كـل است. آمـد بـه در اتاق كل و گفت: اسلام و عليكم. كل گفت: وعليكم. گفت: مانـده نباشي؟ گفت:‌ زنده باشي.

عرب‌‌بچه گفت كه مهمان مي‌خواهي؟ كل گفت: مي‌خواهم. عرب‌بچه به كپة كل داخل شد و تا نيمه‌هاي شب باهم نشستند. آخر عرب‌بچه روي خود را به كل كرد و گفت: بخيز قوت لايموتي داري بيار كه بخوريم. كل گفت كه امشب هيچ چيزي نمانده كه به تو بدهم، فردا انشاءالله ترا سير مي‌كنم. عرب‌بچه گفت:‌ البته غذاي صبح تو از يك طرفي مي‌آيد؟‌ كل گفت:‌ همين جوانهاي را كه قمار مي‌زنند و غالمغال مي‌كنند مي‌بيني. گفت: بلي. گفت: صبا جمعه است و مغل‌دختر مي‌آيد كه به باغ خود برود و گردش كند. چشم جوانان كه به دختر بيفتد همگي بي‌هوش‌ مي‌شوند و ديگهاي گوشت و پلو آنها مي‌ماند و من همة‌ آنها را مي‌آورم و در تغارة مي‌اندازم و تا هفتة‌ ديگر خوراك من همين است. هرچه كه مي‌خواهي صبا بخور. عرب‌بچه شب را با گشنگي به صبح رساند و سر صبح كه آفتاب نيش زد مغل‌دختر همراه چهل دختر خانه از قصر خود بيرون شده، دايره زده و رقصيده آمد و به باغ خود رفت. جوانان كه مغل‌دختر را ديدند،‌ همه بي‌هوش افتادند. كل روي خود را به عرب‌بچه كرده و گفت: بخيز. گفت: چه كار كنيم؟ گفت:‌ ديگهاي گوشت و برنج را بياوريم. عرب‌بچه فوراً‌ ازجاي خود بلند شد و همراه كل چند ديگ گوشت و برنج را آورد و به خوردن مشغول شدند. عرب‌بچه كه چند لقمه خورد روي خود را به‌طرف كل كرد كه اي كل. گفت: چه مي‌گويي؟ گفت:‌ بيا كه همراه به باغ مغل‌دختر برويم. كل گفت:‌ برو مردكة‌ بيكاره به رد كار خود. اين باغ از مغل‌دختر است، پرنده نمي‌تواند كه پر بزند. عرب‌بچه گفت:  اگر نمي‌روي من خودم مي‌روم. كل گفت:‌ تو كه مي‌روي اختيار خود را داري. عرب‌بچه از اتاق كل برامد،‌ به پشت باغ آمد و از ديوار باغ بالا شد و آنجا نشست.(4) ديد كه مغل‌دختر بالاي چپركت لنگ بالاي لنگ انداخته و چهل دختر خانه در كنار آن بازي مي‌كنند. دل عرب‌بچه در جوش آمد و گفت:‌

مغل دختر تهي باغه    سر زلف‌ها پـر زاغه

ميـان دخـتـرا تـاقه   بيـا نازك ‌مـغـل من

بيـا نازك مغـل من    بيـا خـرمـن‌ گل من

(نسخه «ب» درديدار مغل‌دختر و عرب‌بچه درباغ اين ابيات را آورده است:

مغل دختر ميان باغه    سر و زلـفش پـرزاغه

عرب بچه به او داغه   مـيــان دخـتـرا طاقه

بيـا نـازك مغـل من بيـا خـرمـن‌گـل من

اگر‌خواست‌خداباشه               مغل بيمن‌رضاباشد‌.)

عرب‌بچه كه بيت‌ها را گفت،‌ يك مرتبه نظر مغل‌‌دختر به آن افتاد و ديد كه كسي سر ديوار باغ نشسته است و بيت مي‌خواند. دختر روي خود را به كنيزها كرد و گفت: بدويد و شخصي را كه سر ديوار بيت مي‌خواند كش كرده بياوريد. چندتا از كنيزها خيز كردند كه او را بگيرند و بياورند.(درنسخة «م»چنين است‌:‌وقتي عرب‌بچه درباغ بيت مي‌خواند‌، كنيز خبر را به مغل  دختر مي‌برد ومي‌گويد كسي بيت مي‌خواند ونام تو را مي‌برد‌.مغل‌دختر مي‌گويد‌:‌بياوريد.كنيزصدايش كرد‌.بچه هرچندكرد‌، راه قصر را نيافت واين بيت را خواند:‌

مـغـل جـانــم گـل زنـبـق  به دورباغوت هست خندق

عرب‌بچه‌كه‌كاروش سخت      بـيــا نــازك مـغـــل من

            دختر به كنيز گفت بدو كه راه را نيافت)

عرب‌بچه خود را از ديوار پايين انداخت و آنسوتر رفت و باز دوباره به سر ديوار بالا شد دل آن در جوش آمد و گفت:

مغل ‌دختر هيكل  دار              تكيه‌كرده به‌آن ديوار

عرب‌را ميگه‌بيتل مال              بيـا نـازك مـغـل من

بيـا نـازك مـغـل من                         بـيـا خـرمـن‌گـل من

            عرب‌بچه كه اين بيت‌ها را گفت،‌ باز نظر مغل‌دختر افتاد كه همان شخص بيت مي‌خواند. چهل دختر خانه را گفت: خيز كنيد و او را بياوريد. باز عرب‌بچه دورتر رفت و دل آن در جوش آمد و گفت:

مغل دختـر حكـم كرده                     كه چل دره روون كرده

به‌جون عرب‌ندول كرده                   بـيـا نـازك مـغــل من

بـيـا نـازك  مـغــل من                    بـيـــا خـرمن‌ گــل من

            مغل‌دختر كه بيت‌ها را شنيد با خود گفت كه مادرم هميشه مي‌گفت كه عربها ماماخيل تو اند، نكند كه همين هم از قومهاي مادرم باشد. چراكه هرچه مي‌خواند دربارة من است. كنيزها را گفت كه او را صدا كيند. هرچند صدا كردند،‌ عرب از جاي خود حركت نكرد. مغل‌دختر دست خود را به سوي عرب‌بچه اشاره كرد، كه يك مرتبه عرب خود را به كله ته انداخت و دويده به پيش مغل‌دختر آمد. مغل‌دختر روي خود را به كنيزها كرد و گفت كه اين بيچارة‌ بينوا،‌ انگور نخورده برويد كمي انگور براي آن بياريد. كنيزها رفتند و انگور آوردند و در پيش عرب‌بچه گذاشتند. عرب‌بچه يك دانه انگور به دهن خود كرد و دل آن در جوش آمد و گفت:

مغل دختر گل گلي                ميـان بـاغ انگـوري

مغل دخترتومقبولي    بيـا نازك مغـل من

بيـا نازك مغل من      بيـا خـرمن‌ گـل من

(نسخة «ب»:

مغل دختركه مغروري                 به زيـر تـاك انگوري

عرب‌ره ميگه توكوري                بـيـا نـازك مغـل من)

عرب‌بچه كه اين بيت را گفت، مغل‌دختر روي خود را به كنيزها كرد كه برخيزيد، نان را تيار كنيد كه اين بينوا هم گرسنه است. كنيزها ديگ پلو را تيار كردند و به پيش عرب‌بچه آوردند. عرب‌بچه كه يك لقمه برنج به دهن خود كرد، دل آن در جوش آمد و گفت:

مغل دختـر الـو داره  تهي ديگچه پلو داره

عرب‌بچه به‌خو داره   بيـا نـازك مغل من

بيـا نـازك مغل من    بـيـا خرمن گـل من

مغل‌دختر كه بيت‌ها را شنيد به خود آمده كنيزها را گفت‌ كه ديگ و كاسه را جمع كنيد كه اگر صداي خواندن به گوش پدرم برسد يك موي به سر من و شما نمي‌گذارد. كنيزها فوراً‌ ديگ و كاسه را جمع كردند و مي‌خواستند بروند كه يك مرتبه دل عرب‌بچه به جوش آمد و گفت:

مغل‌دخترحشركرده    مرا از باغ بدر كرده

مگر ميل ديگركرده    بـيـانـازك مغل من

بيـا نـازك مغل من    بيـا خـرمن گـل من

وقتي كه مغل‌دختر بيت‌ها را شنيد با خود گفت:‌ حالي بهتر. من كي به او دل دادم كه باز ميل‌ديگر كسي كرده باشم. روي خود را به كنيزها كرده گفت: بياييد برويم كه اينجا جاي من و شما نيست. عرب‌بچه ديد كه دختر مي‌خواهد برود، با خود گفت كه اي دل غافل حالا چاره بساز. به چرت رفت كه يك مرتبه فكري به كله‌اش پيدا شد،‌ دل خود را محكم گرفت و شروع كرد به جيغ كشيدن كه دلم درد مي‌كند.

            مغل‌دختر به دنبال  خود سيل كرد كه عرب‌بچه غلت مي‌زند و دل خود را محكم گرفته است. زياد هولكي شد و براي كنيزها گفت: برويد از علفهاي سبز و سغلي كه مي‌شناسيد جمع كنيد، جوش بدهيد كه در حلق آن بريزانيم كه مبادا بميرد و ما به بلا بيفتيم. كنيزها قدري علف را جوش دادند و مي‌خواستند كه به دهن  عرب‌بچه بريزانند،‌ اما عرب‌بچه دوا را قورت نمي‌كرد. مغل‌دختر برافروخته شد و دست خود را در بين كاسة دوا برد و قدري دوا گرفت و به دهن عرب‌بچه ريخت. عرب‌بچه دست او را تا ساعد ليسيد و دواها را بخورد. بعد از آن برخاست و به جاي خود بنشست كه يك مرتبه دلش در جوش آمد و گفت:

مغل دخترحبيب مه     بـه درد دل طبيب مه

خـدا‌كرده نصيب مه  بيـا‌ نـازك مغـل من

بيـا نـازك مغل من    بـيـا خـرمن‌گـل من

(نسخة «ب»:

مغل دختـر هـوا داره            بـــه درد دل دوا داره

به كـار مـا صفـا داره             بـيـانـازك مغـل من

اگرخواست‌خدا ‌باشه  مغـل بيمن رضا باشه

مغل‌دختر مي‌بيند كه عرب‌بچه مريض نبوده و بهانه كرده است‌. قهر مي‌شود و به دختر‌ها مي‌گويد كه او را از باغ بكشند‌، وقتي كه او را از باغ بيرون مي‌كنند، ‌مي‌خواند:

مغل دختر حشر كرده                مـره‌ اي‌باغ بـدر كرده

دلش ميل ديگـر كرده               عرب را دربـدر كرده

بعد از خارج شدن عرب‌بچه‌، مغل‌دختر خود به تعقيب او مي‌برايد و ابياتي را مي‌خواند تا عرب‌بچه برگردد:

عـرب‌بچـه گـل ماشي                بلنـد بـالا قلـم قاشي

به‌يك لحظه نمي‌باشي                 بيـا نـازك مغـل من

قـد بلنـد الف  نـمــاتــه صدقـه                  دنـدان در صـدف نماتـه صدقـه

پيش‌چه‌كسي‌تو‌مي‌روي‌خفه‌كنان      جـاي قـدم و نشان پاتـه صدقه)

مغل‌دختر بعد از شنيدن بيت‌‌ها با چهل دختر خانه، از باغ بيرون شد و به قصر مادر خود رفت. عرب‌بچه هم به اتاق كل رفت. مغل‌دختر به مادر خود گفت: مدام به من ‌مي‌گفتي كه عرب‌ها ماماخيل تو هستند،‌ امروز يك كل بيتل مال آمده،‌ هرچه مي‌خواند در بارة عرب‌ها است. مادرش گفت كه كجا رفت. مغل‌دختر گفت كه به اتاق يك كل داخل شد. مادرش كه اين گپ را شنيد فوراً  نفر خدمت خود را صدا كرد و گفت: بدو نفري را كه به اتاق كل است با خود بيار. نفر خدمت دويده آمد و به عرب‌بچه گفت: برخيز كه بي‌بي من ترا صدا مي‌كند. عرب‌بچه كل را براي نفرخدمت، ضامن داد كه فردا مي‌آيم و خودش به خانة‌ پيرزال آمد. لباس پادشاهانه را پوشيد و تا به صبح از شوق زياد،‌ مار و مور را خواب برد اما او را خواب نبرد.

            صبح كه آفتاب برامد و عالم روشني شد، اردلي(سرباز) دنبال عرب‌بچه آمد و او را گرفته با خود به قصر برد. به مجرد كه چشم عمة آن به عرب‌بچه افتاد، او را شناخت و همراه او خوش‌آمديي چسپي كرد، اما عرب‌بچه بهرسو نگاه مي‌كرد كه مغل‌دختر را ببيند. وقتي كه مغل‌دختر از پشت پرده بچه را ديد، حيران ماند و با خود گفت: جوان همان جوان است اما امروز لباسهاي خود را اليش(بدل) كرده است. از پشت پرده بدر شد، حمايل‌هاي كه به گردن او بود، شرنگس‌كرد. عرب‌بچه‌كه صداي‌ شرنگس‌ حمايل‌ها را شنيد، دل آن به جوش آمد و گفت:

مغل دختر زجا خيزه      حمايل‌هـا فـرو ريـزه

مگر خون عرب ريزه     بـيـا نـازك مغـل من

بـيـا نـازك مغـل من    بـيـا خـرمن‌ گــل من

مغل‌دختر كه بيت‌ها را شنيد، دست و پاچه شد. دست خود را درازكرد، گوشة گليم را گرفت و تكان مي‌داد. عرب‌بچه كه اين صحنه را ديد، دل آن به جوش آمد وگفت:‌

مغل‌دختـر تهي خانه               گليم‌بادست ميگلانه

عرب راكرده ديوانـه             بيـا نـازك مغـل من

بيـا نـازك مغـل من  بيـا خـرمن‌گــل من

چشم مغل‌دختر كه به عرب‌بچه افتاد، تيرعشق بچه به صدفك سينة‌ آن خورد كه از پشت آن بدرگرديد و به يك دل نه، ‌صد دل عاشق آن شد. مادر دختر كه رموز فهم شد، عرب‌بچه را گفت‌:‌ سر پادشاه مغل همين است كه هركس چهل شتر دولت به يك قد وبه يك قامت،‌ به يك چهره وبه يك اندام و به يك دندان بياره‌، دخترخودرا به او مي‌دهد‌. اگرتوهم عاشق دخترم هستي‌، بايد كه  همين كاررا انجام بدهي‌. عرب‌بچه از عمه‌اش پرسيد كه آيا تا به حال كدام شخص ديگري هم حاضرشده كه اين شرط را قبول كرده باشد؟ عمه‌اش گفت كه بلي. يك نفر بنام پلشتغه ( فرد زشت وبد قواره ) سه روزپيش شرط را قبول كرد وبه دنبال چهل شتر دولت رفت.

[نسخة‌ «ب»‌: ‌بچه پادشاه غجرآمده بود‌، و نسخة «م»: بچه پادشاه زنگبارآمده‌، مره نكاح كرده مي‌بره‌.عرب‌بچه مي‌گويد:‌

دوصد‌گـلــه شـتــر دارم      دوصد ساربان خوش دارم

اگـر امـر خـــدا بـاشــه      صبايوش ميل جنگ دارم

بعد مغل مي‌گويد‌: ‌توروق ماديانه مره سوارشو وبرو به 20 روز مي‌بره و20 روز مياره‌. ازين جا توروق ماديانه گرفت و برامد‌.

نسخة‌ «ر»: براي مغل‌دخترخواستگارها از كافرستان مي‌آيد.آنان قلين يامهر فراوان وعده مي‌دهند.عرب‌بچه هم خواستار مغل‌دختر مي‌شود و مي‌سرايد:

مغل جـانان‌گل هـاشم                       سراپـايـش از ابـريشم

خريدارش‌‌خودم مي‌شم                     بـيــا نـازك مغـل من

بـيـا نـازك مـغـل من                       بـيــا خـرمن گـل من]

            عرب‌بچه كه اين گپ را شنيد، دود ازدماغ او بيرون شد و از جاي خود برخاست. دعاي خيري از عمة خود گرفت و سر در بيابان گذاشت و خواري و مشقت مي‌كشيد و مي‌رفت، تا چهل شتر دولت بيارد و به پيشكش دختر بدهد و مغل‌دختر را ببرد‌.

            كوتاهي گپ كه عرب‌بچه‌، شب را شب ندانست و روز را روز، تا اين‌كه به شهر پدر خود رسيد و به پدرخود نامه نوشت كه اي پدر مهربان‌، بدان وآگاه باش كه من به نزديك شهر رسيدم. پدر آن كه واقف شد، فوري سپاه و لشكر را جمع كرد و توپ‌هاي شاديانه زد و پسرخود را به شهر آورد.

شب هنگام نان خوردن پدرش پرسيد كه اي فرزند، گپ از چه قرار است؟ عرب‌بچه موضوع را ازسر تاپا به پدرش قصه كرد. پدرش فوري چهل شتر دولت به يك قد‌، به يك چهره‌، به يك اندام وبه يك دندان باركردوبه دست داروغه داد كه به شهرمغل‌دختر ببرد‌. عرب‌بچه هم همراه پدرخود به اسپها نشستند وراه قبله زمين را درپيش گرفتند وآمدند تا به سر دو راهي رسيدند. پادشاه عرب براي بچة‌خود گفت كه  امشب را درهمين جا سپري مي‌كنيم وصبح حركت مي‌كنيم. هرچند عرب‌بچه تاكيد كرد كه بايد حركت كنيم، پدرش قبول نكرد. شترها راخواب دادند و بار و بندل را پائين كردند و شب را در سر دوراهي سپري‌كردند. فردا كه آفتاب نيش زد و عالم روشن شد، عرب‌بچه به پيش اسپ خودآمد وباخودنيت كرد كه اگر تادم چاي خوردن‌، ‌اسپ من تمام علف‌هاي چهار طرف ميخ خود را خورد، مغل‌دختر را من مي‌برم و اگر نخورد‌، مغل‌دختر را پلشتغه مي‌برد.

عرب‌بچه به چاي خوردن رفت ووقتي پس برگشت‌،‌ ديدكه چند گرگ اسپ او را پاره پاره كرده است وهي استخوان‌هاي اسپ اورا مي‌كروچند (مي‌جوند). دود ازدماغهاي عرب‌بچه بيرون شد ودل آن درجوش آمد وگفت:‌ 

از اي پشتـه بـه اي ‌پشته                     كره ماديونه‌گرگ‌كشته

مگـر بخت عرب گشته                        بـيـا نـازك مـغــل من

بـيـا نـازك مـغــل من                     بـيــا خــرمن ‌گــل من

[نسخة «ب»:‌

ازي پشتـه بــه او پشتـه                     تروق ماديانه‌گرگ‌كشته

نسخة‌ «م»‌: عرب‌بچه يك اسپه گرفته آمد‌، نزد اسپ گرگ خورده وگفت:

كجـاستي اي بـرار من                      خلل كردي بـه كارمن

كه كارمن به دورافتاد                        بـيـانـازك مغـل من]

پدر عرب‌بچه كه از موضوع واقف شد به پسر خود گفت كه اي بابا! غم مخور كه بخت مرد همراه مرد است.

            عرب‌بچه گفت: حالا كه بخت من برگشته،‌ بهتر است كه خودم تنها بروم. عرب‌بچه تك و تنها با پاي پياده رو به صحرا گذاشت و به طرف قبله‌زمين حركت كرد تا رسيد به شهر پادشاه مغل. وقتي كه عرب‌بچه به شهر آمد واقف شد كه پيش از او پلشتغه،‌ چهل شتر مال و دولت روان كرده و داروغه‌ها مغل‌دختر را برده اند. اينجا بود كه دل عرب به جوش آمد و گفت:

مغل‌دختـر سحـر رفته     بالي(بالا)اسپ‌كهر‌رفته

ازي مـنـرل‌ بــدر‌ رفته             بـيـا نـازك مـغـل من

بـيـا نـازك مـغـل من               بـيــا خـرمن‌گــل من

[نسخة‌ «ر»‌: عرب‌بچه زماني مي‌رسد كه كاروان عروسي مغل‌دختر جانب كافرستان درحركت است‌. وقتي ازين حادثه خبر مي‌شود مي‌سرايد:‌

مغل جانان به‌شو رفته    قتـي‌اسپ بـيـدو رفته

ازي ملكـا بـدو رفتـه                بـيــا نازك مغـل من

بـيـا خـرمن ‌گــل من

مغل جانان سحر رفته    قـتـي اسپ كهـر رفته

ازي‌‌ملكــا‌ بــدر رفته               بـيـانـازك مـغـل من

بـيـا خـرمن‌  گــل من

نسخة‌ «م»‌: عرب‌بچه وقتي مي‌رسد كه شب عروسي مغل‌دختر است‌.با كمپير به لباس زنانه به عروسي مي‌رود‌.براي اين كه دختر را پيداكند يك بيت مي‌خواند:‌

مغـل جـانـم گـل پنبـه                      چه خسپيده نمي ‌جمبـه

عرب‌خوب است‌يا دمبه                      بـيــا نـازك مـغـل من

همديگر را مي‌شناسند‌. بغل به بغل پرساني مي‌كنند.. مادر مي‌گويد:‌ به حمام برويد‌. به حمام مي‌روند‌. همديگر را مي‌بوسند‌. مادرمغل‌دختر آمده، يك شپات مي‌زند ومي‌گويد‌: هفت شب وهفت روزشد كه مردمه كر وكور كردي‌، بخيز كه زود تر ببرمت. مغل‌دختر جيغ مي‌زند وخود را به بغل عرب‌بچه مي‌اندازد. عرب‌بچه مي‌سرايد:‌

مغل جانم گل زيره      الهي مادروت ميره

عرب‌بچه بغل گيره      بيا نازك مغل من

ازحمام بيرون‌، ‌سر زينه شدند‌،‌ دختر زلفايشه شانه مي‌كرد‌.عرب‌بچه گفت‌:‌

مغل جانم سر زينه       به مثل كبك قم چينه

سرزلفش زده شانه       عرب‌بچـه شد ديـوانه

بيا نازك مغل من

درخانه داخل شدند وشاهد‌هاي نكاح آمدند‌، ‌عرب‌بچه ازپشت درگفت‌:‌

دو تــا شاهـد ديـوانـه               يكي‌گرگ‌است‌درخانه

مغـل جـانـم نمي‌مـانـه              بـيـا نـازك مغـل من]

عرب‌بچه كه بيت‌ها را بگفت مستقيم به اتاق كل رفت و گفت: اسلام و عليكم. كل گفت: وعليكم به سلام. عرب‌بچه گفت كه اي لالا! مغل‌دختر را بردند،‌ بهتر است كه من و تو هم برويم. هردو به دنبال مغل‌دختر روان شدند،‌ تا رسيدند به سر دوراهي كه يك مرتبه دل عرب‌بچه به جوش آمد و گفت:

                 رسيديم‌ سـر‌دوراهي               مغل‌دختركدو راهي(كدام‌راه‌هستي)

خـداونـدا تـو آگاهي                   بيـا نـازك مغـل من

بيـا نـازك مغـل من                       بيـا خـرمـن‌ گـل من

[نسخة‌ «ب»‌: مادرخوانش به عرب‌بچه مي‌گويد‌:‌مغل‌دختر را پسر پادشاه قجربرده است‌. عرب‌بچه به سوي قبله مي‌رود وبه يك جنگل مي‌رسد وباكاكا كوسه روبرو مي‌شود. باهم دوست مي‌شوند. كاكا كوسه به اووعدة‌همكاري مي‌دهد وهر دو ازدنبا ل كاروان حركت مي‌كنند]

            عرب‌بچه و كل نيت كردند و يك راه را در پيش گرفتند تا رسيدند به قافلة‌ مغل‌دختر. كل به عرب‌بچه گفت كه اي برادر تو هيچ چرت نمي‌زني،‌ اما دست و پاي من از گرسنگي و تشنگي سست شده؛ چه بهتر كه يك بيتي بگويي تا مغل‌دختر يك قوت لايموتي براي ما بدهد كه بخوريم. دل عرب‌بچه به جوش آمد و گفت:

مغـل‌دخـتــر در درگـوش    سر دستم ‌ بگـيـر بفـروش

به‌نيم ‌من‌آرد وده سيرگوش   بــيـــا نـازك مـغــل من

بــيـــا نــازك مغــل من    بــيـــا خــرمـن‌گــل من

[درنسخة‌ «ر» عرب‌بچه بالباس ملنگي ازپي كاروان حركت مي‌كند‌. مي‌خواهند اورابگيرند. مغل‌دختر مي‌گويد‌:‌اوملنگ من است‌، رها مي‌كنند. عرب گرسنه مي‌شود ومي‌خواند:‌

مغل جـانـان حرحـر گـوش                 مـرا بـرده بــازار بـفــروش

به‌يك‌من‌آرد و چارپاو‌گوش     بــيـــا نــازك  مـغـــل من

بــيـــا خــرمـن گــل  من

نسخة «ب»‌: عرب‌بچه فرياد زد اگر خوردني باشد بياورد‌.

مـغـل‌دخـتـر اطلـس پـوش مـره بـرده بـازار بـفـروش

به‌يك‌ته‌نان‌ويك‌سنگ‌گوش  بـيــانــازك مــغـــل من

بـيــا خـــرمــن گــل من

اگـر خواست خـدا باشـد      مـغـل بـر مـن روا بـاشد]

            مغل‌دختر كه صداي خواندن را شنيد دلش زنده گشت و باخود گفت كه عرب‌بچه گرسنه است. روي خود را به دخترهاي خانه كرد و گفت كه چيزي خوردني و نان كه داريد براي همين مسافر بدهيد كه از دنبال مي‌آيد. دخترهاي خانه كه از موضوع واقف بودند، فوري كمي كيك و كلچه به دستمالي بسته كردند و در بالاي خاشه‌ها انداختند. عرب‌بچه و كل كيك و كلچه‌ها را برداشتند و به دنبال مغل‌دختر به راه افتادند.

            كوتاهي سخن كه مغل‌دختر به نزديك شهر پلشتغه رسيد، باخود گفت كه‌اگر‌من را به‌شهر ببرند،‌خدا مي‌داند‌كه عرب‌بچه را ببينم يا‌ نه. بهتر همين‌است ‌كه امشب همين‌جا تير كنيم. داروغه‌هاي او كه يكي كر و ديگري گنگ بود،‌ شترها ‌را ‌خواب دادند‌و تجيرها را برپا‌كردند‌و مغل‌‌دختر هم ‌به ‌تجير‌خود ‌رفت.

            نيمه‌هاي شب كه شد عرب‌بچه خدا را ياد كرد و به طرف تجير دختر رفت. گوشة تجير را بالا ساخت و به درون تجير رفت. گنگ كه پيره داري تجير مغل‌دختر را مي‌كرد، عرب‌بچه را كه ديد، به سوي رفيق ديگر خود كه كر بود اشاره كرد. كر خيال كرد كه گنگ برايش مي‌گويد كه بيا همراهت به درون تجير برويم. اعصاب‌ كرخراب شد و مشت را بالا كرد و به دهن گنگ‌زد. هردو رفيق به جان يكديگر افتادند و خود را آنقدر زدند كه مل‌خوني (پرخون) كردند و هركدام به گوشة رفتند. عرب‌بچه تا نيش زدن آفتاب،‌ همراه مغل‌دختر ميله و استراحت كرد. صبح كه شد عرب‌بچه به پيش كل آمد،‌ داروغه‌ها تجيرها را كندند و به طرف شهر پلشتغه حركت كردند.

            كل و عرب‌بچه به دنبال مغل‌دختر روان شدند و چند قدمي كه رفتند، كل روي خود را به عرب‌بچه كرد و گفت كه من و تو كه به شهر مي‌‌رويم هيچ پولي براي خرچ كردن نداريم بهتر است كه بيت بگويي تا مغل‌دختر براي ما پول روان كند. عرب‌بچه گفت:

مـغـل‌دخـتــر گـل آلـــو   پــدر نـالت كـج پـهـلــو

بي‌توشه‌ماند بچة‌خالو(ماما)                بـيــا نـازك مـغــل مـن

بــيــا نــازك مغــل من      بـيــا خـرمـن گــل مـن

[به خاطري پدردختر را لعنت مي‌كند كه مخالف عرب‌بچه است‌. اما درنسخة«ر»‌:  پدرمغل دختر مسلمان وطرفدار عرب‌بچه است و مادرش صنم بي‌بي طرفدار كافران. ازهمين خاطر است كه عرب‌بچه از رضايت خاطر صنم بي بي مي‌گويد‌:‌

دو اسپ دارم ويك تازي                   قتي‌خرگوش مي‌كرد بازي

صنم بي‌ بـيـركنـم راضـي                 بـيــانــازك مـغــل من

بـيــا خــرمن گـل مـن]

            مغل‌دختر كه گپ را فهميد،‌ روي خود را به دخترهاي خانه كرد و گفت: اگر چيزي پول داريد به همين مسافرها كه از دنبال مي‌آيند بدهيد. دخترهاي خانه  چيزي پول به دستمالي بسته كرده و به آنها انداختند. كل پول را به كيسه كرد و به شهر داخل شدند

[درنسخة‌ «ر»: كاروان مغل‌دختر برسرپل كافرستان مي‌رسد. عرب‌بچه خودرا زير پل مي‌رساندومي‌گويد:‌

مغـل‌دخـتــر ده سـر پــل    عـرب‌بـچـه ده زيــر پــل

عجب‌خوشخوان‌عجب‌بلبل    بـيــا نــازك مــغــل من

بــيــا خــرمـن‌گــل مـن

رسيدم برسر لنگـر       به اسم پاك پيغمبر

بيا نـازك مغل من      بيـا خرمن‌ گل من]

مغل‌دختر به قصر خود رفت. [درنسخة «پ»: مغل‌دختر قبل ازرفتن به قصر از عرب‌بچه مي‌خواهد كه يك شيشه زهر بياورد‌. عرب‌بچه مي‌آورد و به دختر مي‌دهد].

            عرب‌بچه و كل هم حيران و پريشان هرسو مي‌گشتند. كل به عرب‌بچه گفت: اي لالا. گفت: جان لالا. گفت: امشب به كجا برويم. عرب‌بچه گفت: نمي‌فهمم. كل گفت: بهتر اين است كه گاوهاي گاوچران را جمع كنيم،‌ بلكه امشب ما را مهمان كند.

            گاوهاي گاوچران را جمع كردند و به پيش گاوچران آمدند. به گاوچران گفتند: مهمان مي‌خواهي؟ گاوچران بيچاره هم كه كمي رو تنك بود گفت مي‌خواهم. كل گفت:‌ پس گاوها را راهي كن كه به خانه برويم. گاوچران گفت كه هنوز روز بلند است. كل گفت: امشب مهمان داري، اگر وقت تر به خانه بروي قيامت نمي‌شه. گاوچران گپ را قبول كرد و به طرف خانه رفتند.

مادر گاوچران كه بربر(صداي گاو) گاوها را شنيد،‌ آتشكاو را از پاي تنور گرفت و خود را بيرون انداخت و مي‌خواست به سر گاوچران بزند كه يك مرتبه عرب‌بچه پيش دويد و آتشكاو را بگرفت و گفت: چرا اين بيچاره را مي‌زني؟ مادر گاوچران گفت:‌ اين لعنتي گاوهاي مردم را وقت آورده و شيرهاي جمعه‌گي من مي‌سوزد. عرب‌بچه دست خود را به كيسه كرد و ده قران به پيرزال داد. پيرزال كه پولها را ديد گفت:‌ گاوها را يله كن، بر پدر صاحب‌هاي آن لعنت، بياييد كه به خانه برويم. عرب‌بچه و كل به خانة پيرزال رفتند و بعد از اينكه چاي و نان خوردند، عرب‌بچه به پيرزال گفت: اي نه‌نه. گفت: جان نه‌نه. گفت:‌ به اين شهر شما چگونه سروصداست؟ پيرزال گفت: معلوم است كه تو از اين سوال خود يك مقصدي داري. عرب‌بچه ده قران ديگر به پيرزال داد و گفت: نه مادر من هيچ مقصدي ندارم. پيرزال ده قران را گرفت و گفت:‌ امشب عروسي مغل‌دختر با پلشتغه است. عرب‌بچه دوباره پرسيد كه اين مغل‌دختر و پلشتغه به كجا مي‌نشينند؟ پيرزال گفت كه قصر آنها به پشت خانة ماست و رسم مردم ما اين است كه داماد تا چهل شب و روز به پيش عروس نرود و در شب چهل و يكم حق رفتن را دارد. عرب‌بچه كه اين گپها را شنيد دل‌جمع شد. نيمه‌هاي شب خدا را ياد كرد و تناب را برداشت و در پشت قصر مغل‌دختر آمد. سنگي را به سر تناب بسته كرد و در سر كنگرة قصر انداخت و به قصر بالا شد. هرچه كه گردش كرد، راهي نديد كه پايين شود،‌ يك مرتبه چشم آن به روشني افتاد. از كاج خانه نگاه كرد ديد كه مغل‌دختر بالاي چپركت خود خواب است. عرب‌بچه خدا را به يگانگي ياد كرد و سر تناب را به كمر بسته نمود و خود را از كاج آويزان كرد. تناب كوتاه بود و عرب‌بچه در مابين خانه آويزان ماند. با خود گفت كه اي دل غافل،‌ حالي به گير افتادي و راه خلاصي نداري، بهتر است كه بيتي بگويي يا دختر بيدار مي‌شود و ترا خلاص مي‌كند و يا مردم خبر‌ مي‌شوند و ترا مي‌گيرند. همين بود كه دل آن به جوش آمد و گفت:

مغل ‌دختـر گــل پمبه               به خـو رفته نمي‌خمبه

عرب‌گرگ‌و مغل ‌دمبه               بيـا نـازك مـغــل من

بـيــا نـازك مغـل من               بيـا خـرمـن گــل من

مغل‌دختر از خواب بيدار شد و چشم خود را باز كرد،‌ ديد كه عرب‌بچه در مابين خانه آويزان مانده است. از جاي خود برخاست و عرب‌بچه را پايين كرد. چهل شب و چهل روز باهم بودند و استراحت و ميله مي‌كردند. شب چهلم مغل‌دختر به عرب‌بچه گفت: برخيز و به خانة‌ خود برو كه  فردا شب پلشتغه مي‌آيد. عرب‌بچه با پريشاني زياد به بام قصر بالا شد و بـه خـانـة‌ پيـرزال آمـد.

خبر از عرب‌بچه بگذار و از پلشتغه گوش كن كه او دو زن ديگر هم داشت. روي خود را به زنان خود كرد و گفت: لباسهاي مرا تيار كنيد كه به ديدن مغل‌دختر مي‌روم و خودش به حمام رفت.

زنان پلشتغه باهم مصلحت كردند كه اگر پلشتغه به پيش مغل‌دختر برود، ديگر هيچ ما را ياد نمي‌كند. بهتر همين است كه كمي نقل را به زهر آلوده كنيم و در كيسة‌ پلشتغه كنيم. اگر پلشتغه خورد و مرد،‌ ماهم مي‌رويم به دنبال كار خود و شوهر مي‌گيريم و اگر مغل‌دختر مرد كه چه بهتر. خلاصة‌ كلام كه هردو زن اتفاق خود را يكي كردند و كمي نقل را به زهر آلوده نمودند و به كيسة پلشتغه ريختند. پلشتغه كه از حمام برگشت، لباس‌هاي خود رابه بر كرد و واسكت پوشيد و به طرف قصر دختر روان شد. در كمر راه زينه‌هاي قصر كه بالا شد يك مرتبه ياد او آمد كه من به نامزدبازي مي‌روم و چيزي شبچره باخود نياورده ام. از قضاي فلكي دست خود را به كيسة‌ خود كرد،‌ ديد كه مابين كيسة او نقل است. چند دانه از نقل‌ها گرفت و به دهن خود كرد، هنوز چند دانه بيشتر نخورده بود‌ كه سر آن به چرخ افتاد و از كمر راهزينه لول خورد و جان را به حق تسليم كرد. خدمتي‌ها و نوكرها كه خبر شدند بزن بزن را گرد كردند و به مادر پلشتغه خبر دادند.

[درنسخة «پ»‌:مغل‌دختر درشب اول مي‌گويد‌: ما رسم داريم كه درشب اول غذا را خود پخته مي‌خوريم‌. همان شب شهزاده را زهر مي‌دهد‌.درنسخة «ر» آمده است‌. وقتي‌عرب‌بچه ازمرگ شوهرمغل‌دختر آگاه شد‌، اين سرود را خواند:‌

ازي شيـوه ده‌اي شيوه               شتـرا مي‌كـنــه ليـوه

مغل جـانـم شده بيوه                 بـيـانـازك مغـل من

بـيـا خـرمن‌گـل من]

ازين بگذر و ازين گوش كن كه عرب‌بچه از موضوع واقف شد. باز تناب را گرفت و به قصر مغل‌دختر بالا شد و از كاج خانه به پيش دختر آمد و تا صبح باهم ميله مي‌كردند.

صبح كه آفتاب نيش زد،‌ مغل‌دختر به عرب‌بچه گفت: مي‌فهمي كه گپ چيست؟‌ گفت:‌ اگر بگويي مي‌فهمم. مغل‌دختر گفت: چتك(زود) مي‌روي و يك بز گوش بلندي را مي‌خري و به دم قصر پلشتغه مي‌بري و مي‌كشي و شيون و غالمغال را براه مي‌اندازي. مادر پلشتغه، پيش تو مي‌آيد و از تو مي‌پرسد كه چه خبر است. تو به او بگو كه من و پلشتغه برادرخواندة هم بوديم و دوجان بوديم و يك نفس. حالا كه برادر من جوانمرگ شد،‌ اين بز را آورده ام كه براي او خيرات كنم. مادر پلشتغه كه اين گپ را بشنود ترا به قصر و خانة خود مي‌برد و به فرزندي قبول مي‌كند و بعد از آن براي تو پيشنهاد مي‌كند كه زنان پلشتغه و مغل‌دختر را به خود نكاح كن. تو به مادر پلشتغه بگو: من بلاره به رنگ مغل‌دختر مي‌كنم چرا كه چشم من به صورت او باز نمي‌شود. بهتر همين است كه مغل‌دختر را به خانه و شهر پدر او روان كني. مادر پلشتغه چون هيچ‌كس ندارد، من را به دست تو مي‌دهد كه به شهر پدرم ببري. آن وقت است كه من و تو هردو هي مي‌كنيم و باهم مي‌رويم.

عرب‌بچه گپ‌هاي دختر را شنيد،‌ از او خدا حافظي كرد و به بازار آمد. يك بز گوش بلندي را خريد و به دم قصر پلشتغه آمد، بز را بكشت و غالمغال و گريه را به راه انداخت.

مقدمه

هفت داستان مردمي وعاشقانه‌، مجموعة‌است از هفت داستان فلكلوري افغانستا ن كه از چهل سال قبل تاامروز درمطبوعات كشورنشر گرديده و يك داستان آن براي نخستين بار نشر مي شود.

            سه داستان اين مجموعه (سياه موي و جلالي، ليتان، مريم‌) ‌نخستين‌بار ‌توسط ‌استاد رضا مايل هروي در سال 1346چاپ گرديد. داستان و ترانه‌هاي ملامحمدجان و عزيز، به صورت پراگنده توسط فلكلورشناسان در صفحات روزنامه‌ها نشرگرديده است. داستان بخش علي براي اولين بار است كه ثبت و نشر مي‌گردد و قبلاً اصلاً ثبت نگرديده است.

 اما داستان مغل‌دختر سرگذشت ديگري دارد‌. ازين داستان دو ثبت از  ميمنه، يك ثبت از هرات‌،يك ثبت از بدخشان (كه نشر نگرديده و در كست موجوداست) و يك ثبت هم بدون هويت در دست ما، موجود است. خواستيم با مقايسة‌ متن‌هاي موجود يك متن كامل را غرض استفادة‌ عموم ارائه كنيم. همچنان در داستان‌هاي ديگراين مجموعه  آنچه را بيرون از ثبت اولين آن‌، به‌دست آورديم‌ ‌با آن ضميمه ساختيم تا از همه داستان ها يك كليتي ارائه شده باشد. مآخذ متون در متن رساله نشان داده شده و درپايان بخشها نيزآمده است تاحق گردآورندة‌ اصلي همچنان مصوون باشد و تذكر نام ايشان،‌ سنديت آثار را تقويت نمايد‌.

 نخستين انگيزه‌ اين كوشش وگردآوري،‌ جلوگيري از فراموشي اين آثار است كه حدود چهل سال از ثبت برخي از آنها مي‌گذرد، نابودي آثاردراثرحوادث،  ‌ثبت ونشرنسخه هاي متعدد ازيك اثر، مقايسة‌ آثار و مطالعة‌ تطبيقي آن در راستاي تكميل وكليت بخشي، و درمعرض استفاده ‌عموم قراردادن اين داستانها،  ‌نيز مي‌تواند از عوامل ديگر اين تلاش باشد.داستان هاي اين مجموعه با آنكه عاشقانه است وازرنج وحرمان ، ازآرزوها واميد ها وازكاميابي ها وناكامي ها سخن دارد،‌ ازجانب ديگر مبين رسوم وعنعنات وسنت هاي مردم ما مي باشد، كه نشان مي دهد چه عواملي ، چه بيداد هاي را برين سرزمين وبه اين مردم  جاري ساخته است. ازمظلوميت زن سخن مي گويد وفراوان نكات ديگر كه براي جامعه شناسان ازاهميت ويژة‌ برخوردار است.ما ازين داستانهانتنها التذاذ معنوي مي بريم وسرگرم مي شويم كه ازآن ها تاريخ وجامعه خودرا مي آموزيم. يقين است اين آثار مردمي مورد توجه علاقمندان قرارخواهدگرفت.

 نویسنده: دكتور شمس الحق آريان‌‌فر

داستان مغل‌دختر

            «بررسي‌ها نشان داد كه ازداستان و دوبيتي‌هاي مغل‌دختر تا حال چند نسخه توسط فلكلورشناسان كشور ثبت و نشرگرديده است. جهت كليت بخشيدن به داستان مغل‌دختر،‌ خواستيم اكثر اين ثبت‌ها را به‌دست آريم و پس از بررسي و مقايسة همه نسخه‌ها، متن كاملي را براي هموطنان تقديم نمائيم.

 از داستان و سرود مغل‌دختر تاحال اين ثبت‌ها، نشرگرديده است:‌

            داستان مغل‌دختر- شايد براي نخستين بار- توسط پويا فاريابي، زيرعنوان «سرود مغل‌دختر سرود روستا» در مجلة‌ بلخ (‌سال اول، شماره‌هاي دوم وسوم،‌ 1357)نشرگرديد، كه اين نسخه دردست ما نيست.

            اما دومين نسخه كه بازهم توسط پويا فاريابي نشرگرديده وشايد نشر دوباره همان نسخة‌ منتشره در مجلة بلخ باشد، در دست ماست‌. پويا فاريابي اين نسخـه را از زبان صوفي عبدالرحمن از ميمنه‌، (قوم كوهي، شهرنشين، بيسواد، ‌70‌ ساله، نان فروش)، ثبت نموده است‌. اين نسخه كه به لهجه دري مردم كوهي و كوهستان ميمنه ثبت گرديده و از لحاظ لهجه شناسي نيز اهميت خاصي دارد، در مجلة‌ فلكلور (شمارة‌ اول جوزا وسرطان 1353‌، سال دوم صفحة‌ 60) نشرشده است‌. غرض آساني تطبيق ما اين نسخه را «پ» نام گذاشته‌ايم.

            نسخه‌ سوم توسط رحيم ابراهيم‌، ‌از ميمنه ثبت گرديده است‌. او ياد آور مي‌شود كه اين نسخه را از روايت مرد ميان سال، مالدار، پشتوزبان‌، ‌بيسواد‌، قوم زوري، مسكونة‌ چيچكتوي قيصار فارياب‌، ثبت نموده و درآن تفاوت‌هاي را كه باثبت پويا وجود داشته مشخص كرده است‌.  اين نسخه در مجلة فرهنگ مردم (شمارة‌ چهارم‌، ‌سال ششم‌، ميزان وعقرب 1361 ص 26-36)  نشرگرديده است‌ كه ما آن‌را نسخة‌ «‌ر» مي‌ناميم‌.  

يك نسخة‌ داستان مغل‌دختر به گونة‌ ياد داشت و با خط خوش به دست ما آمده است كه باتأسف منبع و مأخذ آن معلوم نيست. آغاز نسخه چنين است:‌ «بود نبود يكه پادشاه بود، پادشاه ما و شما. پادشاه يك بچه داشت به سن 15 - 16 رسيده بود. پادشاه موسفيد شده بود». در تطبيق نسخه‌ها اين متن را نيز مورد توجه خواهيم داشت‌ كه آن‌را با حرف «م‌» مشخص ساخته‌ايم.          

 نسخة ديگركست بازگل‌بدخشي است كه سرود مغل‌دختر و دوبيتي‌هاي آن را با آوازخوش سراييده است و ما متن آن‌را از ولايت تخار به‌دست آورده‌ايم كه در تطبيق نسخه‌ها بنام نسخة‌«ب» مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

نسخة‌ ديگر داستان وسرود مغل‌دختر توسط غلام حيد ريقين ازولايت هرات ثبت گرديده است‌. اين نسخه كه درمجلة فرهنگ مردم (‌شمارة‌ دوم، ‌سال پنجم ص 54-78) ‌نشر گرديده، نسخه گسترده وطولاني است كه تقريبا همه جوانب داستان را دربرگرفته و به لهجه محلي هرات ثبت، شده است‌. غلام حيدر يقين يادآور مي‌شودكه اين نسخه را از شخص بنام نبي گاديوان، ‌65‌ ‌ساله، آوازخوان شوقي و قصه گوي هرات ثبت نموده است‌.

            در اين رساله ما، داستان مغل‌دختر را در ثبت غلام‌حيدريقين كه تحت عنوان «مغل‌دختر» نشرگرديده است‌، ‌اساس قرار داده‌ايم كه آن‌را غرض استفاده عموم، با ادبيا ت معياري ارائه مي‌نمايم.البته تفاوت ساير نسخه‌هارابا بادرنظرداشت محل وجايگاة‌ آن درداستان، درداخل متن در قوس ها ويا درپانويس‌ نشان مي‌دهيم تا متن كاملي ازداستان مغل‌دختر ارائه گردد.محققان عرصه فلكلوردربررسي‌هاي ژرف زباني واجتماعي وهنري و . . . به اصل اين نسخه‌ها كه به لهجه‌هاي مختلف ثبت گرديده است، مي‌توانند مراجعه كنند».

عباب در مرثيه اي به مادرش مي گويد:

نگين نام ترا پنجه ي اجل دزديد

وزين متاع گران، دست زرگران خالي ست

 اين خيلي مرثيه ي زيبا و خواندني است. اما به نظر من اگر مي گفت: نگين جان ترا پنجه ي اجل دزيد.

يا : نگين جسم ترا .... شايد بهتر مي شد. چون نام بعد از اجل هم باقي مي ماند.

يا در مرثيه ديگر به مادرش مي گويد:

 به سوگ مرگ تو مادر ترانه ساخته ام

به لوح سينه، غمت را نشانه ساخته ام

و در مقطع مي گويد:

من از صفاي تو در دل قصيده ها دارم

كنون اگر چه غزل را بهانه ساخته ام

يا در مرثيه اي كه در سنگ مزار پدر حك كرده است مي گويد:

به خاك پايت آمدم، دل كباب در بغل

به شانه بار غم ولي، گل گلات در بغل

ز فيض تست گنج شعر، نهان درون سينه ام

ز لطف تست اي پدر! مرا كتاب در بغل

البته تنها مرگ مادر و پدركه يگانه اي دنيا به انسان است عباب را رنج نمي دهد بلكه جايي براي شاعر شهيد ناديا انجمن مي سرايد كه :

برخاست كه با صخره و با سنگ ستيزد

با نوي غزل همت فرهاد شدن داشت

آيا به كدامين تبر و تيشه بريدند

سروي كه سر بودن و ايستاد شدن داشت....الي آخر

 البته در نخست ابراز كردم كه نوشته هاي پراكنده ي من در حد يك معرفي است نه نقد و فرصت پيگيري بسامد واژه ها را نداشتم. دريافت بسامد واژه ها، حالات شاعر را در هر مقطع زماني عمرش بيان مي كند. چون واژه ها بار معنوي دارند و بيشتر همان واژه اي تكرار مي گردد كه با سرنوشت و ضمير ناخود آگاه سرايشگر در رابطه است.

 من تنها با واژه ي "ديو" بيشتر مقابل شدم. البته ديو نمادي است از تاريكي، جهل و ستمكاران جاهل حاكم، كه سرنوشت كشور عباب با اين ديو ها هميشه دست و گريبان بوده.

بخش ديگر اشعار عباب را عاشقانه ها تشكيل مي دهد كه حاجت به معرفي ندارد. عشق شالوده ي تمام هنرهاي روي زمين  و حتي آسمان است. بزرگان گفته اند:

استاد کاينات كه اين كارخانه ساخت

مقصود عشق بود و جهان را بهانه ساخت

فقط چند مثال مختصر از بخش عاشقانه هاي عباب:

بعد از خدا تو بارگه ي راز مي شوي

اي نازنين به شعر من اعجاز مي شوي

يا :

ديشب به پاي دلدار بسيار گريه كردم

بودم چو مست ديدار، سرشار گريه كردم

يا :

شايد كه شبي با غزل سرد سپيدار

در بستر ديباچه ي اشــعار بميرم

يعني اشعارعاشقانه خيلي شيرين و دلپذير است.

همه اشعار اين كتاب خوبند. اما دو غزل يكي در اشعار ميهني و ديگر در اشعار عاشقانه بي نهايت در من اثر بخشيد.

غزل اشعار مهيني زير نام "درد دل افغان ستان" است كه از وزن روان حافظانه برخوردار مي باشد.

معفول و فاعلات و مفاعيل و فاعلات

هر روزه من به رنج نوي گير مي شوم

افغان ستانم و سپر تير مي شوم

و در اشعار عاشقانه غزلي زير عنوان "غروب قشنگ" كه اين سروده هم وزن خيلي روان دارد.

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مرا گذار كه سر زير سنگ خود باشم

جنون خويش به ميدان جنگ خود باشم

          حكيم

   ابو القاسم فرودسي

 تغبيرات خواب

پس از ولادت فردوسي پسرش در خواب ديد كه منصور (فردوسي) بر بالاي با م آوازي در داد كه از هر سو جوابي آمد. خوابش را به شيخ نجم الدين معبر گفت. شيخ تعبير خواب پسر به طريق ذيل تشريح كرد:

-پسرت سخنگوي شود كه آوازه او جهان را پر كند و از هر سوي عالم به سخنداني اش اقرار كنند.

تخلص فردوسي

سه شاعر درسر حوض سايه و سلقين نشسته بديهه گوئي و شعر گوئي ميكردند. صحبت خوب داشتند. پسركي هشت، ده ساله صحبت شاعران را گوش كرد, سپس در پهلويشان نشست. يكي از شاعران به پسرك با چشم شبهه نگريسته گفت:

-          صحبت ما را اين بچه ميخواساند, اينه پيش كردن لازم.

-          شاعر ديگر گفت:

-          مانيد , شيند , ما شعر ميگوئيم , نوبتش كه آمد, شعر گويد, اگر شعر گفته نتواند, خودش خيسته ميرود.

شعرگوئي سر شد. شاعر اول به پسر بچه چالاك و زيبا كه در خدمت در سرحوض نشستگان بود, نگاهي كردو گفت:

-          از شمع رخت مجلس, ما شد روشن“

-          شاعر دوم گفت:

-          چون عارض تو گل نبود در گلشن.

-          شاعر سوم

-          مثر گانت همي گذر كند در جوشن“

 مصرع چهارم را كه ميگويد؟ هر سه نفر شاعر به طرف پسرك كه مهمان ناخوانده صحبتشان شده بود, چشم دوختند.

پسر گفت:

-          مانند سنان گيو در جنگ پشن

                        هر سه شاعر اين مصرع را شنيده “ آفرين“ گفتند تو صحبت خوب ما را خوبتر كردي. مجلس ما فردوس نما   شد, از همين روز لقب ( تخلص) تو فردوسي.

فردوسي در صحبت شاعران

فردوسي طوسي شاعر بي نظير دور وزمان خود بود. جوان بود و شعر هاي خوب ميگفت. نام وي حسن بود. پدرش باغ فردوس ما نند داشت, به اين نسبت حسن جوان به خود تخلص فردوسي گرفت. در طوس شعر هاي فردوسي را چندان پسند نكردند. يك روز جمع شعرهايش را در كتابي گرد آورد و به غزنين رفت . غزنين مركزدولت سلطان محمود بود.

روز اول به غزنين رسيدنش بر ميداني سيروگشت ميكرد كه چشمش ناگاه به دروازه اي افتاد از كسي پرسيد كه:

ـ اينها كيهايند؟

رهگذر گفت:

                        ـ اينها شاعران پايتخت سلطانند. اين مرد شاعر شاعران عنصري . اين دو شاگردانش فرخي و عسجدي . اينها شاعرند. مردان فاضل و دانا. فردوسي پيش رفت و به آنها سلام داد. عنصري جواب داد و گفت:

-          چه كسي كه غريب مينمائي؟

-          گفت:

-          مردي شاعرم, از شهر طوس آمدم.

                        گفت:

ـ بيا بنشين ما باهم بديهه گوئيم و طبع همديگر بسنجيم. فردوسي بيامد و پهلوي عسجدي بنشست.

عنصري گفت:

ـ ما چهار شاعريم، رباعي گوئيم. هر شاعر يك مصرع گويد. عنصري مصرع اول را گفت:

-          چون طلعت تو ماه نباشد روشن!

-          مصرع دوم را فرخي گفت

-          چون قامت تو سرو نخيزد ز چمن.

-          مصرع سومي را عسجدي گفت:

ـ مژگانت همي گذر كند از جوشن.

مصرع چهارم را فردوسي گفت:

ـ مانندسنان گيو در جنگ پشن.(1)

عنصري از فردوسي اين مصرع را شنيد و در تعجب به ياران نگريست و به فردوسي گفت: ـ

-ازاين مصرع چنان معلوم ميشود كه تو در ملك عجم شاعر بي نظير هستي. عنصري روز ديگر اين بديهه گوئي را به سلطان محمود رسانيد و فردوسي

رابه مجلس او برد. سلطان او را به نزدش خواند به  قوه طبعش قائل شدو فرمود كه شاهنامه را نويسد.

دعوت شدن فردوسي به دربار

سلطان محمود پادشاه مي شود و ميخواهد كه بهترين شاعران، در درگاه پادشاهي جمع آمده، او وشان و شوكت دولتش را،حــــمد و ثنا گويـــند. فردوسي

1-درمتنهاي ديگر دومصراع اول جنين آمده است :

چون عارض توماه نباشد روشن

مانند رخت گل نبود درگلشن

نامدار هم در قلمرو او زندگي مي كرد. از پي فردوسي آدم مي فرستد . فردوسي به دربار حاضر مي گردد. پادشاه به او آمرانه مي گويد:

ـ شنيدم كه بسيار شاعر خوب هستي, مي خواهم كه “ شاهنامه“ را به تاجيكي به شعر نويسي!

                        فردوسي با چند بهانه سخن سلطان محمود را، رد ميكند. پادشاه در غضب شده، جلا د را چيغ زده فردوسي را به كشتن امر ميكند وزيران احوال را ديده ميگويند:

ـ پادشاهم, درعرفيت گفته اند كه:

 “ هزار نادان، مرد و سر يك دانا، درد را نبيند.“ كشتن يك كس كار آسان است, ليكن يك شخص را تا درجه فردوسي رسانيدن ،كار آسان نيست .  التماس, فرودسي را نكشته به من سپاريد. در بدل سه چهار ماه، وي راضي مي شود كه شاهنامه را نويسد.

                        پادشاه سخن وزير را قبول كرده، فردوسي را نكشته به زندان فرستاد.وزير هر روز رفته، از احوال فردوسي خبر مي گرفت. در همين بين فهميد كه فردوسي طاقت ديدن روي آدم ابله را ندارد. فرمان داد كه به پيش فردوسي، يك شخص ابله را برده مانند. يك آدم را يافتند كه از هفت سالگي تا هفتاد سالگي، عمرش در چول وبيابان گذشته، هيچ گپ دنيا را فهم نمي كرد. شخص بي فراصت بود, گپ هاي احمقانه مي گفت. انه همين آدم را همراه فردوسي زنداني كردند. فردوسي كار و كردار ويرا ديده و گپ هاي ويرا شنيده يك بيت  را، تكرار به تكرار مي گفت.

 لاله را گفتم سيـــــه دل بودنــــت از بــهر چيست؟

                         گفت حالش اين بود هر كس كه در صحرا نشست.

                هـــمنيـــشن  قــــابـــلم كـــــرد آدم دانــــا مـــــرا   

                خــــاصيت اين مي دهد هــــركــس با دانا نشست.

                        هرگاه كه فرودسي شعر مي خواند، وي آدم گريه مي كرد . فردوسي گمان داشت كه شعر وي، به اين آدم تاثير ميكند و دلش آب شده، مي گيريد. يك روز فردوسي مثال هر وقته شعر خواني سر كرد. اين آدم باز گريه كرد . فردوسي پرسيد:

ـ پدر, شعر من به شما تاثير كرد؟

                        كلمه شعر را شنيدن زمان، موسفيد پريده به كنج زندان رفت وداد زد:

ـ در را سخت تر پوشيد كه شير ندرايد!

فردوسي گفت:

ـ پدر شيرنه, شعر!

موسفيد گفت:

ـ براي من شعرو شير فرق ندارد.

فردوسي گفت:

ـ اين خيل باشد, براي چه وقتي من شعر مي خوانم, شما گريه ميكنيد؟

 موسفيد گفت:

ـ شعر خواني تر ا شنيده آواز بزم, جنبيدن ريشت را ديده جنبيدن ريش بزم كه يك وقت گرگ خورده بود، به يادم مي آيد كه زار زار گريه كرده، دلم را خالي مي كنم.

اين گپ ابله را شنيده هوش از سر فردوسي مي پرد و دو دسته در زندان را مي كوبد. زندان بان چه حادثه شدنش را مي پرسد. فردوسي مي گويد.

ـ من يك شاهنامه نه, ده شاهنامه مي نويسم, فقط مرا از همنشيني اين شخص ابله آزاد كنيد.

فردوسي را آزاد مي كنند. وي سي سال به كوچه نبرآمده، درست نخورده, درست نپوشيده شاهنامه را تمام كرده آورده به پادشاه تقديم ميكند…

تقديم رستم

يك شب فردوسي، رستم داستان شاهنامه خودش را، خواب مي بيند .پهلوان فردوسي را تعريف و توصيف مي كند و مي گويد:

ـ اي شاعر, تو مرا رستم داستان كردي, براي دوستان يك نامم را به زبان گرفتن بس است كه دليروشجاع گردند و صد دشمن را غالب آيند. از شنيدن تنها نام من دشمن به تهلوكه افتاده چون بيد مي لرزد.

تومرا نامدار كردي زحمت بسياركشيدي . نمي دانم كه عوض زحمتت چه تقديم كنم؟پادشاه توران در يك جنگ ،خزينه اش را پرتافته گريخت . من “مال غير“ گفته غنيمت نگرفتم. آن خزينه را بغير از من كسي حق و حقوق ندارد كه دست زند. اگر گذرت در همان جايها افتد, من خط و مهر كرده مي دهم, خزينه را صاحب مي شوي. ازبين چند سال گذشت. روزي فردوسي  همراه پادشاه و وزير مملكتش به تهران زمين سفركرد. خواب چند سال مقدم ديده اش را، به پادشاه و وزير گفت: پادشاه رموز فهم بود, به فردوسي گفت:

ـ رستم در خوابت گپ حق را گفته است. آن خزينه امروز در اختيار من است. اگر رستم آنرا به تو تقديم كرده باشد,من مقابل نيستم . از همين روز صاحب آن خزينه توران توئي, شاعر شاعران, فردوسي.

حسن خط اياز

گويند هنگامي كه شاعران در دربار محمود عزنوي حاضر بودند, سلطان امر كرد در بـــاره حــسن خط ايــاز، چيزي بگويند. حاضران اشاره به فردوسي كردند. فردوسي

بد اهتاً گفت: 

              مست است همي چشم تو و تير بدست

             بس كس كه زتيرچشم مست تو، بخست

             گـــر پوشــدعارضت ذره عذرش هـست

             كز تيربتــرسدهـــمه كــس خاصاً مـست

           سلطان را اين شعر بغايت خوش آمد و گفت:

           ـ اي ابوالقاسم, ترا كه خود تخلص فردوسي است, مجلس ما را چون فرودسي منور ساختي.

فردوسي و محمود خان

محمود خان پادشاهي بود .روزي وي فرودسي را به نزدش خواند و گفت:                  ـ اي فردوسي , به نام من كتابي نويس كه نامش,“ شاهنامه“ باشد. اگر شاهنامه را نغز گوئي، من به تو زر  بسيار, به هر يك مصرعش يك تنگه طلامي دهم.

                           فردوسي سي سال زحمت كشيده “شاهنامه“ را نوشت و بمحمود خان برد.محمود خان كتاب كلان را ديده، از وعده خود پشيمان شد.ليكن به فردوسي چيزي نگفته شاهنامه را گرفته ماند. براي مصلحت وزيرش را نزدش خواند.وزير خوش ذهن با يك شنيدن، داستان مكمل را به پره گي از يادمي كرد شاگرد وزير نيز ذهن تيز داشت و يك داستان رابا دو شنيدن ازياد مي كرد. پادشاه و وزير بين خود مسله راپختدو به فردوسي كس ماندند. فردوسي به در گاه آمد سلطان. خواهش كرد كه يك داستان شاهنامه را خواند. فردوسي داستان اول را ازشاهنامه خواند . سلطان زهرخندة كرده وگفت:

              ـاين داستان تو نيست. اين داستان را وزير من ايجاد كرده است. اگر باور نكني, وي برايت داستان راپره مي خواند.

          در واقع وزير داستان شاعررا نكته به نكته, يگان مصرع و بيتش راويران نكرده تكرار كرد. شاعر حيران ماند.

          سلطان باز به شاعر نگريسته مي گويد.

-          اين داستان راشاگرد وزير هم مي داند.

           شاگرد هم داستان رانچكانده و نريزانده پره از ياد گفت:

فردوسي  مات و مبهوت گشت.چه گفتنش را نمي دانست. سلطان محمود حالت گران و وزين شاعر را ديده خرسند شد ويك تين سياه ، برايش نداده از در گاهش راند.

        فردوسي سخت رنجيد از بين چند روز گذشت و اين شعر را نوشته به محمود خان فرستاد:

 اگر شاه را شاه بــودي پــــدر       مرا بــــر نـهادي بسر  تـــاج زر

اگر مـــــادر شـــاه بـــانوبدي         مرا سيم و زر تــــا به زا نو بدي

                        اگربچه آهنـــگري گـــويمت        سخن هـــاي مارا توگوئي غلط

درختي كه تلخ اســـت اورا سرشت          اگر بـــــرنشـاني به با غ بهشت

ز خـلد برينش به هنــگام آب         به بيخ انگبين ريزي و شهدناب

سرانجام گوهر به كــار آورد.         همـــــان مــــيوة تـلخ بار آورد

اگر بيضه زاغ ظلمت سـرشت          نهي زير طاوس بـــاغ بــــهشت

درآن بيضه گر،دم زند جبرئيل         دهد آبش از چشمه صلصبيل

به هنگام آن بيضـــه پروردنش          زانــــجير جـــنت دهد ارزش

شود عاقبت بيـــــضه زاغ زاغ          كشد رنج بيهوده طـــاوس باغ

اگـر بــــچه چغدرا باغـــــبان          ز ويرانه آرد ســوي بــــوستان

به مرغوبي هر سوي راهش دهد           ميان گل آرام و جـــايش دهد

كه روزي پــــروبال پيدا كند           همان كنج ويرانه مــــاواكــند

 اگر مشت ارزن بكارد ملك           به آماج زر بـــربساط فلــــك

به بيل مرصع خـداوند كشت           دهد آبش از جــــوبيار بهشت  

وگر جبرئيلش بـــه وقت دور          كند داس آن ارزن از مــــاه نو

به خود ارزن آخر مائل شود           همان ارزن كشته ،حاصل شــود

زبدگوهران چشم نيكي مدار          كند ماربچه همان كــــار مــــار      چه خوش گفت فـردوسي نيك زاد         كه رحمت بر آن تربت نيك باد(1)
محمود خان اين شعر را خواند و پيش مادرش رفته گفت:

اي مادر, راستش را گوي كه من فرزند كيستم؟  فردوسي مرا بچه آهنگر گفته است . اين مگر راست است؟

مادر گفت:

راست گفته است. من دختر زاي بودم . پدرت گفت كه اگر باز دختر زائي، ترا به جلاد مي دهم. من بازدختر زائيدم . همان روز، زن آهنگر پسر زائيد . من دختر را به او داده، پسرش را گرفتم . تو پسر همان آهنگر هستي.

محمود خان اين گپ را شنيده، پايش سست شد .باخودگفت :كه اگرفرودسي را راضي نكنم , من را رسوا مي كند. بعد به آدمانش فرمود كه :

رويد, فردوسي را گوئيد, آمده زرش ر اگيرد.

آدمان  پادشاه به حويلي فردوسي آمده دروازه اش را تق تق كردند . دختر شاعر برامد . آدمان پادشاه به او گفتند:

               پدرت را گوي,  رفته زرش را گيرد

-   دختر فردوسي گفت:

-         رويد به محمود خان گو ئيد كه:

-         زرفرستاد ن محمود بدان ميماند…

آدمان پادشاه آمده اين جواب را به او رساندند. محمود خان حيران شد

1- در اين پاره شعر ،سرودةچند شاعر جمع آروده شده است. شش بيت اول ازهجويه “ گفتار اندر هجو سلطان محمود“ است كه به فردوسي نسبت مي دهند. چار بيت بعدي از عبدالله هاتفي است. سه بيتي كه بعد از آن آمده است به  شاهپور كشميري تعلق دارد. شاعر پارچة كه پس از آن  آمده ، مشخص نشد . يك بيت آخر از سعدي است در داخل هر كدام اين بخش ها، نيز چند بيت ديگر،جا يافته است. بعضي مصرع ها مضموناُ تغيير يافته است .يك بيت عبدالرحمن جامي وارد شعر شاهپور كشميري شده است.

كه اين چه معني دارد؟ زر دادن من به چه مانند  باشد؟ پادشاه شاعران راجمع كرده پرسيد كه:

اين گپ دخترفردوسي چه معني دارد؟ مصرع ديگر اين شعر را يابيد! شاعران هر چند فكر كردند , معني كرده نتوانستند.  مصرع دوم را نيز نيافتند. آخر پادشاه بازبه حويلي فردوسي آدم فرستاد كه آخر بيت را فهيده بيايد . وقتي كه آدمان محمود خان به د ر فردوسي آمدند , دختر شاعر گفت:

به محمود خان گوئيد كه اول زر را دهد, بعد من مصرع دوم را مي گويم. خدمتگاران پادشاه، رفته زر را آوردند. دختر فردوسي بيت را پره گفت:

زر فرستادن محمود بـــدان مي مـــــانــــد

نوشدار و كه پس ازمرگ به سهراب دهند.

                        و علاوه كرد, - معني اين گپ همين كه انعام پادشاه پس ازمرگ پدرم رسيد.مردم مي گويند كه دختر فردوسي با آن انعام پادشاه، يك كپروك و يك كاروان سراي سازانده است.

هديه سلطان به فرودسي

ماهها سپري شد يا سال, سلطان محمود را با يكي ازاميران اختلاف افتاد . خواست آن امير را تهديد كند. وزير را گفت:

-          چه بنويسم:

-          وزيرگفت:

-          همان كه فردوسي گفته است:

اگر جز به كام من آيد جواب        من وگرزو ميدان و افراسياب

 سلطان باشيندن اين بيت، به ياد فردوسي افتاد و از عمل خود پشيمان شدو روز ديگر دستور داد، شصت هزار مثقال طلا براي فردوسي بفرستند. هديه سلطان محمود وقتي از يك دروازه شهر وارد شد, جنازه فردوسي را از دروازه ديگر شهر بيرون مي بردند.

                        آدمان سلطان هديه را نزد دختر فردوسي بردند. آن دختر از قبول هديه بعد از فوت پدر، خود داري كرد. ناگزير نزد خواهر فردوسي بردند. او گفت:

-          با بهاي آن چنانكه از آرزوي فردوسي بود, سد طوس را بسازند.

تحسين پادشاه

سلطا ن محمود ا فسانة " رستم و اشكبوس " را مطالعه كرد وشاعران دربار را به حضورپذيرفت و گفت :

حكاية " رستم و اشكبوس " را به نظم خواندن ميخواهم .                                        شاعران ازپي كار سنجش قلم شدند.صحيفه ها سياه كردند .هريكي بكوشيد تا اثر مقبول شاه گويد:                                                                                                                           فردوسي نيز افسانة رستم واشكبوس رابه رشته نظم كشيد .همگان اثر هايشان را به سلطان محمود تقديم كردند .داستان فردوسي به سلطان و شاعران دربار مقبو ل افتاد وهمگان اورا تحسين و آفرين ها خواندند.

طوق زرين و فردوسي

شب ايجاد داستان كار نمايي هاي رستم، فردوسي رستم را در خواب ديد ، بسيار تعريف و ستايش اش  ( ستايشش ) كرده ميگفت :

                -  دريغا . در اين جا چيزي ندارم كه تو را تحفه كنم . ولي بدان كه در جنگ طوق طلا از گردن دشمني برگرفتم  و در فلان جا با نيزه به زمين فرو كردم . برو ،  آن را بجوي و آن طوق طلا از توست .

فردوسي در روزي كه سلطان محمود  از آن موضع ميگذشت ، خواب  را بيان كرد و به كمك همراهان سلطان طوق زرين را به دست آورد .

آزمايش فردوسي

نخستين بار كه فردوسي به در بار محمود بار يافت سلطان خواست  او را بيآزمايد .

به او گفت :               

- در بارة حسن فسان اياز يك رباعي بداهتاً بسراي

فردوسي چنين سرود:   

                                                مست است بتا چشم تو و تير به دست،

                                                بس كس كه ز تير چشم مست تو بخست،

                                                گر پوشد عارضت زره عذرش هست،

                                                كز تير بترسد همه كس خاصه زمست

پاسخ فردوسي

سلطان محمود وزير خود خواجه حسن ميمندي را دستور داده است كه در مقابل هر هزار بيتي كه فردوسي بسرايد هزار مثقال طلا به او انعام بدهد. فردوسي از  قسم – قسم گرفتن انعام خود داري كرد. خواست همه را يكجا بگيرد. نسبت پرسيدند. فردوسي در پاسخ گفت:

                - همة انعام را يك جا گرفته ميخواهم صرف ساختن سد طوس كنم.          

بيتي از هجونامه

                فردوسي از بغداد به طوس باز آمد. روزي از بازار مي گذشت ،  شنيد كه كودكي اين بيت از     هجونامه را مي خواند:

                                                اگرشاه را شاه بودي پدر

                                                مرا بر نشاندي بسر تاج زر!

فردوسي با شنيدن اين بيت غشي كرد و بر زمين افتاد چون او را به خانه رسانيدند در گذشته بود.

                                   سه شاعر در يك موضوع

ميگويند در يك مجلس ادبي كه گروهي از اديبان و فاضلان زبردست  هرات اشتراك داشتند . صحبت در بارة اشعار بزرگان گذشته ميرفت . يكي از شعرا ضمناً اين قطعه را ازابوشكور بلخي اقتباس آورد:

درخـتي كه تـلخـش بود گـوهـرا

اگر چـرب وشـيريـن دهـي مـر ورا                                       

همـان مـيـوة تـلـخ آرد پــديـد                   

از او و چرب و شيرين نخواهي مزيد .

                 شاعر ديگر در جواب، اين قطعه را از ابوالقاسم فردوسي خواند:

درختي كه تلخ است وي را سرشت                

گرشي  بر نشاني به باغ بهشت

                 ور از جوي خلدش به هنگام آب

                        به بيخ انگبين ريزي و شهد ناب                                   

سر انجام گوهر به كار آورد                      

همان ميوة تلخ بار آورد                       

عبدالرحمن جامي كه در ابن مجلس نيز حضور داشت خواهرزادة خود عبدالله هاتفي را بر  انگيخت تا اين قطعة فردوسي را استقبال كند. عبدالله هاتفي گفت:

                                اگر بيضة زاغ ظلمت سرشت

                                نهي زير طاووس باغ بهشت

                                به هنگام آن بيضه پروردنش

                                 ز انجير جنت دهي ارزنش

                                دهي آبش از چشمة سلسبيل

                در آن بيضه دم دردمد جبريل

                               شود عاقبت بيضة زاغ زاغ

                               برد رنج بيهوده طاووس باغ

شيخ الاكابر و فردوسي

                فردوسي را چند تن از علماي دين در وقت زندگي اش به آتش پرستي عيب دار مي كردند. پس از مرگش شيخ الا كابر طوس از نماز خواندن در جنازة فردوسي خودداري كرد و ديگران را نيز دعوت كرد كه بر مراسم دفنش نروند.

                شيخ الا كابر فتوي نداد كه تربت فردوسي را در قبرستان شهر بخاك سپارند.

                شب شيخ الا كابر، فردوسي را در خواب ديد كه در بهشت است و فرشته گان شعرهاي او را از جمله اين بيت اورا زمزمه مي كنند:

جهان را بلندي و پستي توئي

                 ندانم چه، اي هرچه هستي، تو

چون شيـخ الا كابـر بيـدار شد، از كـرده و گفتـه هايش نسبت شاعر پشيمان شد. سحرگاهان بر مزار فردوسي رفت، فاتحه خواند و عذر خواست.

تيمورلنگ در سر قبر  فردوسي

                امير تيمورلنگ به ايران لشكر كشيد. شهر طوس را گرفت. در طوس قبر فردوسي را ديد و                گفت:

اين قبر كيست؟

وزيرش گفت:

اين قبر فردوسي اوليا!

تيمور گفت:

فردوسي اوليا نبود. او يك شاعر گدا بود، زنيد قبر او را، ويران كنيد!

وزير گفت:

-اميرم ، صبر كنيد.  شاعراوليا يا گدا بودن فردوسي را ميسنجيم.           

تيمور راضي شد. وزير در يك كاغذ نوشت:

       بيامدند  شيران توران زمين

كجا شد مردان ايران زمين؟                          

كاغـذي را درون قبـرفردوسي پرتافته رفتند. بعد از يك روز آمدند كه جواب بيت بيرون قبر ايستاده است. بيت جوابي به اين مضمون بود:

                در عالم نماند شير و پلنگ

                جهان را گرفت روباه لنگ

                تيمورلنگ شرمنده شد و ديگر به قبر فردوسي كاردار نشد.

هر آنكس كه شاهنامه خواني كند

                اتفاقاً شاه همسايه به خاك دولت  سلطان محمود لشكر كشيد. لشكر سلطان محمود به لشكر شاه همسايه پشت گردانيده خواست عقب نشيني كند. در همين لحظه يك جوان اسپ سوار شمشير بدست پيش لشكر گريزه را گرفت و به شعر خواني سر كرد. وي داستان مي گفت، لشكر را با شعر به مردانگي، قهرماني، ننگ و عار دعوت مي كرد . . . لشكر رو به گريز آورده همه به يك آواز:

همه سر بسر تن به كشتن دهيم

از آن به كه كشور به دشمن دهيم

مي گويند و به سربازان شاه همسايه هجوم مي كنند و همه را سربسر تار و مار مي سازد.

                سلطان محمود از گريز لشكرش به تهلو كه افتاده خبر مظفريت را شنيده از سر لشكرش مي پرسد:

                - اين چه معجزه، چه قوه بود كه لشكر گريزه را باز داشت و مقابل دشمن رهنمون ساخت و غالبيت نصيبمان گرديد.

                سرلشكر ديد كه از حقيقت جاي گريز نيست، گفت:

- شاهم، ما خواستيم كمي عقب نشيني كنيم و موقع مساعد پيدا كنيم و به دشمن حمله آريم، همين لحظه يك سرباز جانفداي شما شمشير برايش بالاي سر جلا داده پيش وفق لشكر برامد، پا به ركاب گذاشته قامت افراخته شعر خواني كرد. همه شعرهاي آن سرباز گفته به تكرار كرده به دشمن حمله آورده و مظفر گشتند.

سلطان محمود فرمود كه زود آن سرباز را به حضورش خوانند. سرباز آمد. سلطان سئوال كرد:

تو شاعري؟

بلي سلطانم.

تو براي لشكرم شعر گفتي؟

                      بلي سلطانم.

شعر از كه گفتي؟

شعر حكيم فردوسي گفتم.

كدام فردوسي؟

فردوسي طوسي، ايجادگر شاهنامه.

كدام قسمت شاهنامه را گفتي؟

همان ابيات شاهنامه را گفتم كه مردم را به دفاع آزادي، به وطن پرستي دعوت مي كند:  

بكوشيد تا نام و ننگ آوريد

سر دشمنان زير جنگ آوريد

بكوشيد و يكباره ننگ آوريد

جهان بر بد انديش تنگ آوريد

نگه كن بدين لشكر نام دار

جوانان شايستة كارزار

بهر بر و بوم و فرزند خويش

زن و كودك خود و پيوند خويش

همه سر بسر تن به كشتن دهي

از آن به كه كشور به دشمن دهيم

به خنجر دل دشمنان بشكنيم

وگر كوه باشد اي بن بركنيم

نگر تا نپسندد بگريختن

نگر تا نترسد از آويختن

سر نيزه ها را به زرم افكنيد           

زماني بكوشيد و مردي كنيد          

                    چو در جنگ تن را به رنج آوريد       

از آن رنج شادي و گنج آوريد

ز ما تا بود زنده يك نامدار

نپيچيم يك تن سر از كارزار

سلطانم مردم بيهوده نگفته اند كه:

                هر آنكس كه شاهنامه خواني كند

                اگر زن بود پهلواني كند

                سلطان محمود به سرباز انعام زيادي بخشيده گسيل مي كند و از پي شاهنامة فردوسي مي شود. خبر مي رسانند كه فردوسي بيمار در باغ خودش است. سلطان كاروان پر باررا براي شاعر مي فرستد. شاعر كاروان انعام را مي بيند و سر از زانوي دخترش برداشته:

                - زر فرستادن محمود بدان ميماند، ميگويد به زانوي ديگر دخترش داد و فغان كرده مي گويد.

                - نوشدار وي كه پس از مرگ  به سهراب دهند.

ثمر قرائت شاهنامه

                به يك مرد ثروتمند خدا همه چيز را داد و فرزند نداد. از بين چند سال گذشت و خدا يك  پسرنازنين داد. يگانه فرزند را پف پف، صف صف كرده كلان كردند. كودك ناز پرور از شمال قنات پشه هم شمال مي خورد. از شق شق كفگير و ديگ ميترسيد. مكتب رو شد و به مكتب بردند. با طلبه ها  جور نشد. بچه ها ويرا "تو پسر نه تو دختر" گفته مزاح مي كردند. مادرش هفتة ديگر او را به مكتب دختران برد. ماه و سالها گذشتند. پسرك كلان شد. كلان شد و ليكن مزاجش دخترانه، از كار وزبين مي گريخت، از هر يك چيز و حادثه مي ترسيد. پيكرش هم ضعيف و لاغر . گپ زدن هايش هم دخترانه، ششت و خيز هايش هم.

                پدرش را غم گرفت. پيش حكيمان، دانشمندان، مردان روزگار ديده رفت. پرسيد:

مصلحت دهيد، چه كار كنم كه پسرم جوان دلير، پهلوان، بردم، جسور و ناترس شود.

يكي مصلحت داد كه:

شاگرد پهلوان شود.

پدرش پيش پهلوان نامدار برد. پسرك به ورزش و گوشتين تربية بدن مشغول شد، كمي آب و تاب يافت.

ديگري مصلحت داد كه:

همراهتان به شكار بريد، تير اندازي آموزيد.

پسرك شكاري ماهر و تير انداز خوب شد.

سومي مصلحت داد كه:

شناوري بياموزيد.

پسرك در چند ماه در مشق شناور ماهر شد.

بـا و جـود ايـن همـه زحمت هـا آن همه ترس و شرم دخترانه از پسرك دور نشد.

خصلت هاي خاصة مردانه: شجاعت، جسارت و مردانگي نمي رسيد.

                پدر پسرك پيش مدرس مدرسه رفت. مراد دلش را گفت:

                مدرس:

پسرتان را دو سه ماه به تربية من گذاريد، گفت.

پـدر راضـي شد پسرش را به مدرسه برد. مدرس زود حس كرد كه ذهن پسرك تيز است.  به وي فرمود كه كتاب شاهنامه پيدا كند. پسرك هم شاهنامه را حاضر كرد و استاد از شاهنامه درس گفت. دو سه ماه گذشت و پسرك شاهنامه را ختم كرد.

                در اين مهلت شاهنامه خواني پسرك تماماً تغيير يافت. يك نورس دلير، پهلوان، جسور، ناترس شد. گفتار، رفتار، كردار همه جوانمردانه.  پدرش با هدية زياد پيش مدرس رفته سپاسگذاري كرد و گفت:

                - اگر مخفي نباشد، گوئيد كه چطور شما را ميسرشد كه پسرك ترسو، ضعيف ميزاج و بيچارة مرا به اين يك جوانمرد پهلوان و ناترس، جسور و دلير تبديل داريد؟

                مدرس گفت كه:

                - از شاهنامة حكيم فردوسي سپاسگذار ،منت دار شويد. پسرتان را شاهنامه مرد كرد. مردم بيهوده نگفته اند:

                                هر آنكس كه شاهنامه خواني كند

                                اگر زن بود پهلواني كند

اديب جوان و فردوسي

اديبي جوان قصه اي به سردبير مجله اي براي چاپ سپرد. روزها، هفته ها سپري شدند، ولي قصة مذكور روي چاپ را نديد. هر باري كه اديب جوان در قبول سردبير از تقدير اثرش پرسان مي گشت، برايش وعده ميكردند كه در نوبت است، حتماً چاپ مي شود. طاقت اديب جوان طاق شد. نزد سردبير رفت و به قهر گفت:

- جناب سردبير از آن روزي كه قصة مرا براي چاپ قبول كرده بوديد رسا( درست) شش ماه گذشت. چاپ آن را به خيال هم نمي آريد. در اين بدل در مجله اتان چندين اثرهاي كم مضمون و كم صفت را جاي داديد، ولي قصة من هنوز در جعبة روي ميزتان خواب است. در اين مورد محرر از صندلي بلند شد، نزد جوان آمد و با نرمي گفت:

- جوان خوب شما بسيار بي صبر بوديد. اديبان بزرگ نهايت پر صبر و طاقت بودند. ايشان در صبوري نمونة ديگران بودند. مثلاً فردوسي هزار سال انتظار كشيد تا شاهنامه اش چاپ شود.

-          خير, ميلش, - گفت ابوعلي سينا.

ابوعلي سينا خواهرش را همراه گرفت و به يونان رفت. در يونان اينسو آن سو را نگاه كرد كه يك مرد نانواي ،نان پخته ايستاده است. وي پيش نانواي رفت و گفت:يك جاي زندگي بمن ته

- منه همين بالا خانه از شما, مرحمت, - گفت.

ابوعلي سينا خواهرش را گرفته به بالا خانه براورد, صحبت كردند,بعد گفت كه:

-       خواهر اين جاي را يونان ميگويند. اين شهر بسيار علم هاي بدوئيك دارد. مبادا تو تيريزه را گشاده به بيرون نگاه نكن . تا آمدن من تيريزه را نكشا.وقتي كه من آمدم, هر دويمان به تماشا ميرويم.

اين سخن را به خواهرش گفته خودش برآمده شهر يونان را سير كرد. دختر خود بخود فكر كرد كه“  برادرم يك گفتند و ماندند ديه“ كني اين كوچه را تماشا كنم من“

تيريزه را كشاده به بيرون نگه كرد كه يك مرد موسفيد يك خر را سوار شده پاچه هاش كشال بي اوزنگو آمده  ايستاده است. دختر سرش را از دريچه بيرون كرده بود كه موسفيد دعائي خوانده پوف كرد. يكباره از دو چكه دختر يك متري دوشاخ برآمده دختر بيچاره ديگر سرش را درون كرده نتوانست.“ آباگپ برادرم راست بوده است“ گفته حيران شده ايستاده بود كه ابوعلي سينا آمد.

ابوعلي سيناديد كه از دو چكه خواهرش دوشاخ يك متره برآمده است . كمي خفه شد و هيچ چيز نگفت. آهسته به پيش نانواي فرآمده به وي گفت كه:

-          برادر, چه قدر آرد داري؟

-          گفت:

-          صدمن.

-          بعد گفت كه:

-          تو همين آرد را تا صبحدم نان پخته ميتواني؟

نانواي حيران شد, بدلش فكر كرد كه “ واعجبا! من هر روز دو خمير ميكنم, همان هم به فروش نرفته ميماند و اين آدم به من اين خيل ميگويد. بعد گفت:

-          برادر, نان ميماند.

گفت:

-كارت نباشد . پگاه همچنان كار شود كه دربالاي نان تو جنگ و جدال شود. ليكن بشرطي كه از حاضر تو به پختن نان سركني. اما به كسي اين سررا اظهار نكن!

-          خوب, - گفت نانواي و به پختن نان شروع كرد.

ابوعلي سينا يك كف خاك را از زمين گرفته دعائي خواند و به بالاي شهر باشيد. از همان شهر آتش تماماً برهم خورد. سحر مردم خيستند كه در هيچ جاي آتش نيست. همسايه به همسايه ميدود, آتش نيست . به جاي دور و نزديك ميروند, آتش نيست .نان گرم دلشان ميكشد, درنانوايي آتش نيست. چه كاركردن خود شان هم را نفهميده همه در حيرت شدند. شهنه اي از آدمان شهر گفت:

- درفلان كنار شهريك نانواي خانه كار كرده ايستاده است.

تمام آدم ها به همان نانواي خانه هجوم كرده آمدند و حقيقتاً آنرا همچنان تله كردند كه گفتن ندارد . نانواي در دلش گفت كه, اين مرد عجب شخصي بوده است . چه گپي كه نزند, همه اش شده ايستاده است . اين چه حادثه باشد؟ “ ازبرداشته شدن آتش نانواي بيخبر ني. بسيار خلق در عذاب ماند. اركان دولت خود بخود فكر كردند كه“ شايد در شهر ما ابوعلي سينا يا ابوصالي آمده باش؟ چه كار كردن در كار كه وي به پيش پادشاه بيايد.

پادشاه اعلان كرد كه “ اگر در شهر ما ابوعلي سينا يا ابوصالي مهمان شده باشد, به بيش پادشاه مرحمت كند.

حقيقتاُ ابوعلي سينااين گپ را شنيده پيش پادشاه رفت . پادشاه او را باعزت و اكرام پيشواز گرفت . هردويشان ششته صحبت كردند. بعد مجلس و صحبت پادشاه به ابوعلي سينا گفت:

-! برادر, شهر مابي آتش ماند . آخر اين چه خيل شد؟ من فهميدم كه شما آمديد و همين كار روي داده است. يگان گناهي از ما گذشت يا نگذشت, ما نميدانيم . ماحيران شده شما را دعوت كرديم.

ابوعلي سينا گفت:

-! برادر, ما به شهر شما براي سير آمده ايم. خواهر چه اي داشتيم, به بالاخانه مانديم وخودمان به تماشاي شهر رفتيم همين دخترك سرش را از تيريزه بيرون كرده است . كدام شخصي از فقراي شما دعائي خوانده است و از دو چكه سر خواهر من دوشاخ برآمده است . اگر باور نكنيد, ببيند, حاضر در همان تيريزه ايستاده است.

پادشاه شنيده به خلقش اعلان كردكه شخصي اين كار را كرده گي را يافته بيارند. يك موسفيدي را يافته آوردند, گفتند كه

ـ اين كار انه همين كس كرده است.

مرد موسفيد رفت, دعائي خوانده پوف كرد كه شاخ از چكه دختر بر طرف شد. پادشاه گفت:

-          اكنون آتش را يك نوع كرده جاري كنيد!

ابوعلي سينا گفت:

-          آتش از شهر بيرون , در بالاي شالي پيه خواب است . ميرويم از همان جاي راه آتش را ميكشائيم.

موسفيد پيش در آمد . پادشاه و ابوعلي سينا و دو وزير از قفا. آنها از شهر بيرون رفتند كه در شالي پيه يك ماده سگ مرده اي خواب است . ابوعلي سينا به پادشاه گفت:

- موسفيده فرمائيد به ته دم ماده سگ پوف كند.آتش در همان. جاي . موسفيد رفته دم ماده سگ را برداشته پوف كرده بود كه آتش نخاس زنان برآمده سرو  روي موسفيد را سوزاند. نه ريش ماند و نه موي. باهمين در شهر از نو آتش پيدا شد. قصاص خواهرش را ابوعلي سينا ازموسفيد گرفت. بعد به بارگاه پادشاه رفتند. ششتن صحبت كردند. بعد اين ابوعلي سينا از پادشاه اجازت طلبيد:

اكنون به ما اجازت شود,‌ ما رويم . شهرتان را تماشا كرديم. ابوعلي سينا و خواهرش از همان جا خيستند. راست به وطن خودشان به نزد ابوصالي رفتند.ابوصالي و ابوعلي سينا بايكديگر ملاقات كردند, ابوعلي سينا  به ابوصالي گفت كه:

-          برادر, ديگر از هيچ چيز دنيا غم نخور . كجائي كه ميگردي, ميخزي و خواب ميروي, ديگر خوف و خطر نيست.

-آنها به كار خودشان مشغول شده گشتند. ديگر هيچ كس به آنها تعدي كرده نتوانست . نه ملا, نه ايشان , نه حاجي و نه پادشاه .

ابن سينا و علم سيميا

                ابوعلي ابن سينا و ابوالحارث درمضافات بخارا درموضع ششر تولد يافته اند.

دردوازده سالگي اشان همة علمهاي دربخارا بودگي رااز خود كردند .بعد دو برادر به اتفاق ,هواي قلندري را اختيار كرده از مملكت بخارا برامده رفتند. شهر به شهر گشته آخر به مغرب زمين داخل شدند.

                درمغرب زمين دريك شهري گنبد دوار گفتگي كتابخانة بود كه دردوره حضرت داود و سليمان فيثاغورث نام عالم وحكيم دانا ساخته ، همه كتابهاي حكمت ناكش را درآنجا چيده طلسم كرده بوده است .

                وي كتابخانه هر سال يك بار دروقت معين سه ساعت كشاده مي شده است .

                ابو علي سينا و ابوالحارث اوقات يكساله راغم خورده دردرون كتابخانه درامدند .دربين يكسال همة كتابهاي فيثاغورث راازنظر گذرانيده مطالعه كردند .

                ازكتابخانه فيثاغورث برامده ابوالحارث به شهر مصر وابوعلي به شهر بغداد رفتند .

                ابوعلي چند روز درشهر بغداد سير وتماشا كرد .آخر فكر كرد كه از بيكاري هيچ فايده نيست ، بايد كه با قوت سيميا يك حمام چهل گنبده بنا كرده با درامد همان زندگي كنم.

                بعد ازين قرار ابوعلي دركوهي رفته يك درخت را بريد . از يك چوب صورت آدمي را ساخت . به وي لباس پوشانده زنده كرد .ازهمين خيل آدم چل نفر غلام بچة خوش رفتار حلقه بر گوش به وجود آورد . همه آنها بايكديگر خيلي مانند بودند ، اما گپ نمي زدند .

                باياري چل غلام بچه دربين هفت روز در بين شهر بغداد يك حمام عجائب بنا كرد . وي حمام چل گنبد كبود و چل رواق داشت . درگنبد چشمه آب مصفا مهيا ، طاس هاي نقره و لنگ هاي صوف بسيار بود .درهر گنبد يك غلام بچه خوشروي حرير پوش متصدي بود . به هريك آنها خدمتگاري ، خادمچي لنگ برداري مقررشده بودند . چنين حمام را خلق بغداد هيچ نديده بوده ونشنيده بود.براي همين خلق بغداد هوس ديدن اين حمام راكرده گروه گروه شده به آنجا مي آمدند .

                آوازة اين حمام به گوش پادشاه بغداد رسيد . پادشاه همراه وزير و وزرا براي تماشاي حمام آمد .حمام راديده پادشاه درحيرت شد وگفت :دراندك وقت برپاكردن اين خيل حمام عالي به عقل نمي گنجد.دراينجا حكمتي است .

                پادشاه به بارگاهش برگشته باتيزي ابوعلي رابه نزد خود طلب كرد. ابوعلي هم به تيزي درخدمت پادشاه حاضر شد . با هزار آداب تعظيم و تواضع به جا آورد. 

ابوعلي را در قصر شنانده بسيار نوازش و اكرام كردند .ازحد زيادبا ضيافتهاي عالي خرسند كردند . پادشاه سرو پاي قيمت بها پوشانيده سر فراز كرد .

بعد ازدوستداري وعزت واكرام پادشاه ازابوعلي واقعة حمام راسوال كرد .

- دربين هفت روز بنا كردن چنين حمام دلكشا را عقل هيچ حكمت شناسي نمي گيرد .باعث چه باشد ؟

                ابوعلي غلامبچة همراهش رفته را نشان داده گفت :

                - ا  پادشاه عالم ، سلطان باكرم ، چل نفر اين قبيل خدمتگار دارم .آنها فرمايش مرا باجان ودل قبول كرده درمدت هفت روز اين حمام رابه تمام بنا كردند . هركدام اين غلامان چل هنر مي دانند . يكي ازين هنر ها حمام ساختن است . غير ازين آنها سي ونه هنر ديگر دارند . هر كدام آنها ازين حمام هر هفتة يك همياني زر درامد دارند كه خواه درمغرب وخواه درمشرق درهوا ، خواه دردريا هرقدركار مشكلي باشد ،دريك چشم كشاده پوشيدن اجرامي كنند. باز يك هنر آنها همين است كه در راهروي ازشمال وپرنده ها هم تيز دوهستند .

                پادشاه خوشحال و خرم شده گفت :

-          ا  حكيم عالي مقام ،اين هنر را به خلايق نشان داده منظور نظر شدن دركار .

ابوعلي گفت :

-          شاها ، عمرتان دراز باد .اين خيل كار هارا دربين خلق كرده نمي شود ،براي اين جاي خلوت دركار.

پادشاه براي فهميدن علم حكمت ابوعلي رادرخلوت خانه خودش گرفته درامد . همراه جوان از چوب بنا شده سه كس بودند . ديگر كس نبود . ابوعلي گفت :

-ا  شهريار  عالم ، چيزي كه مدعا يشان باشد اظهار كنند ، به همان نگاه كرده كارمي كنيم .

پادشاه گفت:

- ا حكيم حكمت شناس ، من به دختر پادشاه شهر صبا عاشقم . به اميد وي بارها ايلچيئ خواستگار فرستادم ، اما قبول نكرد .آخر لشكر كشيده رفته جنگ كردم . مغلوب شدم ،علاجي كنيد كه همان دختر را يك بينم .

- ابوعلي نصف شب بود كه درگوش غلام حلقه بر گوش افسوني خواند. غلام همان زمان ازنظر غائب شد .دربدل يك ساعت ازدست دختر پادشاه شهرصبا داشته آمد .

پادشاه ديدن همانا به جمال دختر عاشق شيداشده “واه عجبا اين دختر زليخا ثاني بودست كو“ گفت ، صبرو قرارنماند وعقل وهوشش راگم كرد.

پادشاه بعد از يك ساعت به هوش آمد وبه غلام بچه تحسين وآفرين خوانده گفت:

-ا حكيم عالي جناب ! به حكمت شما عقل و فهم ما حيران ماند .ازاصل اين كار مارا واقف و آگاه كنيد.

 ابوعلي گفت :

-ا  پادشاه عالم و شهريار با كرم!جواب اين سوال راازخود مهرنگارپريوش پرسيد !

 پادشاه ازدخترسوال كرد .آن دختر نازنين گفت:

- ا  پادشاهم ، اگر ازگناهي من گذريد ، اول من يك سوال كنم ،‌بعد احوال خود رابيان كنم .

پادشاه رخصت داد ، دختر پرسيد :

- اين شهر كدام شهر است ، اين چه خيل جاي ؟ شما جنابشان كيستيد ؟ اين عزيزچه خيل آدم هستند؟

پادشاه به اين سوال ها جواب داد . بعد ازآن دختر گفت:

- من دختر پادشاه شهر صبا هستم  . پدرم ازبراي من دردرون وبيرون قصر شاهانه چارباغي بنا كرده است . چه قدر كنيزك هاي صاحب جمال رابه من پاسبان و خدمتگار كرده مانده است . همة ما به خواب ناز بوديم كه اين غلام بچه ازدستم داشته آهسته كشيد ، بامعاملة ملائم اشاره كرد . به چنين جاي مستحكم ناترسيده درامدن اين جوان و با اشارت دعوت كردن او به نظر من عجائب نمود . من حيران ماندم ، نشستم . ازهر طرفم طنابي كشيدگي برين شد. به من اختيار سر كشي كردن نماند . ازقفاي همين جوان آمده حاضر خودرا دراين كوشك زرين نگار ديده ايستاده يم . من ديگر هيچ نمي دانم .

بعدپادشاه به كاروحكمت نشان دادة ابوعلي تحسين وآفرين كرد . عزت ابوعلي رابجا آورد. پادشاه فهميد كه اين كارها به قوت علم سيميا اجراكرده شده است .

بعد صبح صادق شد ، براي دختر شاه يك قصر شاهانه ، چارباغ گل و گلزار جنت مقام تعيين كرده آنرا با پلاس هاي ابريشمي آراستند .چند نفر كنيزكان نازنين و خدمتگاران باادب همراه شده به نغمه و اصول دختر پادشاه شهر صبا رابه قصر پادشاهي آوردند . دخترگريه كرده گفت :

-خدايا ، اين چه احوال ، چه غم وكلفت كه بسر من انداختي ؟

ازين بخت وتخت وي ناراضي بود.

پادشاه بغدادبه تختش برامده يك شب دراز با ابوعلي صحبت كرد ، وزيران و اركان دولت رابه نزد خود طلب كرده ابوعلي راتعريف كرده گفت:

-اين حكيم دانا دربين يك ساعت دختر پادشاه شهر صبا رابه پيش ما آورد .

اين سخن راازدهان پادشاه شنيده اركان دولت همه به ابوعلي تحسين و آفرين خواندند . پادشاه ابو علي راوزير اعظم تعيين كرد .

بعد ازين كارها, بامصلحت به پادشاه شهر صبا تحفه و هديه ها تيار كرده همراه ايلچي نامه فرستادند .

اكنون چند كلمه از پادشاه شهر صبا شنويد .

                روزي كه دختر پادشاه شهر صبا دروقت و ساعت خود از خواب بيدار شده از خانه اش برامدنش دركار بود ، نبرامد . كنيزك ها و پاسبان ها بي طاقت شدند وآخر مجبور شدند كه درخانة دختر راكشاده خبر گيرند . نگاه كردند كه دختر درجاي خوابش نيست . درها محكم ، پاسبان ها همه بيدار ، خواب نكرده اند .“ دختر از كجا برامده رفته است ؟ “ خدمتگارها در حيرت شدند . همه جاي سراي و باغ را كافت وكاب كردند . از دختر نشاني نبود . نا علاج ترسيده ووهميده به پادشاه خبر رساندند .

پادشاه اين خبر راشنيده ازهوش رفت .بعد ازيك ساعت به هوش آمد . علما و حكما راجمع كرده واقعه رابيان كردند . بعضي ها گفتند :

=اين سحر و جادو است .

باز بعضي ها گفتند :

                -اين كار جن است .

                ديگر ها گفتند :‌

                اين علم نجوم است .

                بازبعضي ها گفتند كه :‌

-ا پادشاه عالم ، اين قوت علم سيميا بودگي است . چونكه درشهر بغداد حكيم ارسطو صفتي پيدا شدگي ، دخترتانراهمان كس گرفته رفته باشد عجب نيست .               - درحال پادشاه درغضب شد و امر كرد كه :

                -لشكر جمع كرده رفته شهر بغداد راتله و تاراج كنيد . دختر راصحت و سلامت گرفته بياريد .

                امر پادشاه به وزيرها معقول نشد ، آنهاگفتند :

                -ا پادشاه عالم . جان ما فداي شما شود . پادشاه بغداد بسيار پادشاه بزرگ است . عسكر وي از ستاره ها هم زياد تر است . وي چند بار دختر شمارا به جفتي پرسيده بود ، شما راضيگي نداديد. دل وي كه در راه عشق سوخته بود ، آخر به سرمان لشكركشيده آمد .به سبب جنگ مملكت خراب شد . چقدر خون ريزي ناحق شد . چه قدر پدر و مادر ها از فرزند عزيزشان  جداشدند . چقدر فرزند ها صغير مانده بئ پدر شدند .  حساب كلفتي كه به سر خلق افتاده بود ، خدامي داند . به هزار مشقت از آن بلاي جنگ خلاص شديم . اكنون معشوقه اش به دستش ،. علي الخصوص ابو علي برين حكيم دانا درتصرف وي است . همين وقت حضرت سليمان زنده شده پادشاه شود هم به پادشاه بغداد برابر شده نمي تواند .دواي اين درد صبر است . به هر حال پادشاه بغداد هم عاقل ، هم دانا ،هم زيرك است . احتمال نامه نوشته معلوم كند ويا ايلچي فرستد .

                اين مصلحت نصيحت آميز به پادشاه معقول شده ، ناعلاج به صبر كردن مائل شد .

                به مصلحت عاقلانه اهل سراي پيش جنگ گرفته شد.

                بعد از چند وقت ازبغدادايلچي ها رسيده آمدند . ايلچي به نزد پادشاه درامده تعظيم بجا آورد ، تحفه و هديه ها راتقديم كردونامه راسپاريد . وزير درحضور اركان دولتش نامه را با آواز بلند خواند . مضمون كوتاه نامه اين بود : “بعد از سلام وكلام معلوم خاطر شود كه جناب عالي به درون پردة عصمت فرزند نور چشمشان رانگاه مي داشتند . چند مراتبه خواستگار فرستادم ، قبول نكرده بودند . آخرالامر واجب تعالي به كمينه يك حكيم افلاطون طبع و ارسطو صفت روان كرد.كه اين حكيم باعلم حكمت دربين روز يك حمام عبرت نماي چل گنبدناك بناكرد.چل غلام زيباروي وخوش صورت دارد. همه شان به يك شكل وشمايل هستند . هر يك غلام دريك گنبد حمام تعيين شده ،به هركدامش يك خدمتگار موكل است . هريك غلام چل هنر دارد . يكي ازآن هنر ها اين است كه يكي ازآ ن غلامان دختر شمارا دربين يك ساعت ازشهر صبا به شهربغداد گرفته آمد . من آن حكيم پردان رابه خودم وزيراعظم تعيين نمودم . تعريف اورا گفته تمام كرده نمي شود .

                ا  پادشاه عالي جناب ! ازشما التماس مي كنم كه در فرصت نزديك به مملكت ما تشريف نمائيد.با همين سبب حمام عبرت نما راتماشا كرده نورچشم حورطلعتتان را ديده به همين بهانه عجب نيست كه ديدن وديدار شمارا االله تعالي به كمينه نصيب گرداند .پنج شش روز مهمان شده كمينه راخرسند و ممنون مي كنيد گويان اميدوار هستم .

                نامه به همه اهل سراي و پادشاه مقبول شد .

                بعد ازآن به بغداد شريف رفته ديدن آن حمام عبرت نما را آرزو كردند .پادشاه همه اهل سراي رابراي به سفر تيارشدن امرداد .ايلچي هاي از بغداد آمده را با آب و نان ضيافت هاي بسيار باعزت واحترام گسيل كردند .

                بعدازچند وقت پادشاه شهر صبا باچه مقدار لشكر خنجر گذار ،شاگردپيشه هاي جرار و اركان دولت تحفه هاي بسيار رابه خچير و اشتر ها بار كرده به صولت ودبدبه به راه بغداد روانه شد.

                پادشاه شهرصبا چند وقت منزل و مراحل طي كرده به بغداد شريف نزديك شد . پادشاه بغداد اينرا فهميده با اركان دولت واعيان ولايت عسكر ها يش رادسته دسته ، گروه گروه كرده به ترتيب آورد .پيش پيش آنها دختر پادشاه شهر صبا رابه اسپ سوار كرده به پيشواز پدرش براورد .

                پادشاه شهرصبا فرزند ارجمندش را صحت وسلامت ديده خوشوقت و خرم شد . از دوطرف غم وغصه ها دور شد . پادشاه بغداد رسيده آمد و هر دوپادشاه ملاقات وسپاس ومنت داري كردند. پادشاه بغداد مهمان ها را به قصر خود تكليف كرد . پادشاه شهر صبا تحفه و هديه هاي آوردگي اش ـ غلامان زرين كمر ، كنيز هاي صاحب جمال ، اسباب وانجام و اسلحه هاي به گوهر هاي شب چراغ ، جواهر هاي قيمت بها زيب و  زينت داده شده راتقديم كرد .

                پادشاه بغداد همت پادشاه صبا را ديده هزار ها شكر بجا آورد، جهان جهان خرسند شد كه هيچ وقت اين خيل خرم وخوش حال نشده بود .

                بعد ابوعلي وپادشاه شهر صبا هم صحبت شدند .

                پادشاه شهرصبا ابوعلي راديده “ عجب حكيم راهنمون روزگار عالم مينمايد “گفته به دل خودش.

                ابوعلي بافرمايش پادشاه بغداد به واسطة علم سيميا يك مكان خوش وخرم ويك گلستان جنت نشان پيداكرد كه پادشاه شهر صبا با تمام عسكر و لشكر ش درانجاي شد درآن مكان جنت نشان يك تخت عالي زرين نگا ركه هميشه از لعل وياقوت وزبرجد ودر و جواهر ها مرصع بود ، گذاشتند .قصر شاهانه هم به همان موافق بود كه شعلة وي به آفتاب جهانتاب غلبه مي كرد .

                پادشاه بغداد در باغ، در آن گلستان جنت نشان مهمان هارا چل شب و روز ضيافت داد . همه شاد وخرم شدند .

                بعد از ضيافت ها پادشاه شهر صبا آرزوي تماشاي حمام عبرت نماي ابوعلي راكرد . ابوعلي ازجايش برخاست ، دستش را الف لام كرده ازپادشاه براي مهمانها را ضيافت كردن ,اجازت گرفت.

                درراه حمام باقوت علم سيميا يك باغ مرغزار جنت نشان بناكرد كه در آنجا ميوه هاي رنگارنگ، گل وريحان بسياربودند، مرغان وبلبلان خوشخوان نغمه سرايي مي كردند.

                درقصر دردرون باغ بودة پادشاه كنيزكان صاحب جمال به مثال حور وغلمان ها بازي و عشرت كرده مي گشتند.

                ابوعلي باغ را تيار كرده پادشاه شهر صبارا اول به حمام تكليف كرد . پادشاه با اركان دولتش به حمام درامد وديدكه حمام خوش هوا، شاه صفه هاي سليماني دارد ، درحوض هايش لب لب آب مصفاي فارم ماهي ها با شوق وذوق جولان زده آب يازي مي كنند . درون حمام همچنين تازه و آزاده بود كه آئينه برين عكس آدم مي نمود. درحمام چل نفر غلام بچة پريوش زلفدار زرين كمر بود كه هركدام دريك اوراق حمام ازبراي خدمت دست به سينه كرده مي ايستاد.آنها هيچ سخن نمي كردند.

پادشاه شهر صبا يك غلام بچه را درگوشة آورده سوال كرد :

-          شمايان غلامان زرخريد ابوعلي مي شويد ؟

 وي جوابي نداد .

پادشاه باعقل وفراست خود فهميدكه اين همه قوت علم سيميا است . به ابوعلي تحسين و آفرين خواند . پادشاه دردل خودش “ الله تعالي به بنده هايش عجب لطف و كرم كرده است “‌ گفته حيران شده ايستاده بودكه ابوعلي آمده به ضيافت باغ عبرت نما تكليف كرد .

اركان دولت پادشاه جمع شده ،‌سپاهانه قدم زده به آن باغ داخل شدند. ابوعلي سردار هارا با يك صدو بيست هزار لشكر سه شبانه روز ضيافت كرد . براي هريك مهمان به خودش مناسب تحفه و هديه هاي عجائب مرحمت كردند كه تعريف آن اگر آب درياها سياهي شود ، همه چوب ها قلم شود ، همه برگها كاغذ شود هم ، نوشته تمام كرده نمي شود.

                بعدازين ضيافت ها ابوعلي و ديگر حكما و علما همه اشان دست به سينه گذاشته با عزت تمام از پادشاه شهر صبا التماس كردند كه براي نورچشمشان ، ملكة همايون بانو را به پادشاه بغداد توي كرده دادن راضگي دهد . پادشاه شهر صبا نيز قبول كرد .

                درشهر بغداد به توي تياري ديده شهر را آئين بندي كردند . چار شبانه روز به همه فقرا و فضلا توي و تماشا داده به همه انعام داده همه را خرسند وخرم كردند.

                بعد ازتوي و خرسندي ها پادشاه شهررا صبا به مملكت خودش گسيلاندند .همه عسكر ها و اركان دولت مناسب خود تحفه و هديه ها گرفته شاد وخرم شدند.

                پادشاه بغداد با همايون بانو عيش وعشرت كرده به مراد ومقصد رسيد .

بوعلي

يكي بود يكي نبود ،درشهري پادشاهي بود كه غير يك دخترزيبا فرزندي ديگري نداشت.توي خانة اين پادشاه هم يك زن پيري بود كه پسري داشت علم خوانده و حكيم نامش بوعلي .

يك روز بوعلي رفت خانة پادشاه كه مادرش را ببيند چشمش به دختر پادشاه خورد ، توي باغچه مشغول گل چيدن بود . بوعلي يك دل نه صد دل عاشق دختر شد و تفصيل را به ننه اش گفت .

-مگر عقلت راخوردة كه عاشق دختر پادشاه شده اي ؟ اين فكر هارا نكن كه عاقبت خوبي ندارد . بوعلي جوابي به مادرش نداد . اما ازآن روز ازصبح تاغروب پيش قصر پادشاه بي اختيارگشت و گذار مي كرد . تا كار بجايي رسيد كه پادشاه فهميد وزيرش را صدا زد و گفت:      

ببين بوعلي چه كاردارد كه هر روز ازاول تيغ آفتاب تادم غروب درپيش قصر مي ايستد .

وزير آمد پهلوي بوعلي وازاو پرسيد : بوعلي گفت:

من عاشق دختر پادشاهم ، چاره ندارم . بايد هر طوري به وصالش برسم

وزير رفت و تفصيل را به پادشاه گفت . پادشاه اوقاتش تلخ شد .فراش باشي را خواست و گفت

-اين مردك را از شهر و ولايت ما بيرونش مي كني و به دروازه بان هم مي گويي كه ديگر به اين شهر راهش ندهند .

فراشباشي گفت :

اطاعت مي شود و كشتل بوعلي راگرفت و ازشهر بيرونش كرد . به دروازه بان هم سپرد ديگر  راهش به شهر ندهد .

                بوعلي با دل تنگ و اوقات تلخ راه بيابان را پيش گرفت . دوسه فرسخي كه رفت ديد هفت سواره مي آيد .وقتي رسيدند ، بوعلي رفت پيششان و احوال پرسي كرد كه شما كي هستيد و كجا مي رويد . گفتند :

                -ما از طرف پادشاه فلان كشور به اين شهر امده ايم كه بوعلي حكيم را ببريم پهلوي پادشاه .

                گفت : بوعلي منم.

تاگفت بوعلي منم ، فوري ازاسپ آمدند پائين ازروي اسپ يدكي غايشه

كشيدند و ركاب گرفتند و بوعلي راسوار كردند و با عزت و احترام تمام بردندش به آن ولايت  پهلوي پادشاه .

پادشاه تا چشمش به بوعلي خورد ، جلوي پا پيش بلند شد و فوري به فراش ها را دستور داد برايش فرش بيندازند . بوعلي تعجب كرد كه چطور شد پادشاه اين قدر به او حرمت مي گذارد .

                باري بعد از تكليف و احوال پرسي پادشاه گفت :

                - من يك سال تمام ازسر درد آرامي ندارم شب وروزم رانمي فهمم تمام حكيم ها راآورده ام نتوانستند مرا چاق كنند و همه بيك زبان گفتند : ماكاري  نمي توانيم بكنيم .اگر كسي بتواند شما را چاق كند بوعلي است و بس من هم به سراغ تو فرستادم .

                هنوز پادشاه حرفش را تمام نكرده بود بوعلي گفت :

-          بگوئيد لگن بيارند .

 پيش خدمت ها رفت لگن طلا آورد . بوعلي هم ازبر شالش نيشتر را كشيدو رگ پيشاني شاه را زد . يك خورده كه خون آمد ، بعد خون را بند آورد و سر پادشاه خوب شد . پادشاه خيلي خوشحال  شد وصدتا اشرفي با يك اسپ تيز رو با زين و اوزار طلا به بوعلي داد و به او اصرار كرد كه همين جا پهلوي ما باش .اما بوعلي گفت :

                نه هرطوري شده بايد بروم پهلوي مادرم .

                پادشاه گفت :

                آخر قراري كه شنيده ام تو را توي آن شهر راه نمي دهند .دروازه بان نمي گذارد وارد شهر بشوي . شاه آنجا هم تو را از ملك خودش راند . حالا خيال كن كه فردا مي خواهي وارد شهر بشوي چه كار مي كني .

                گفت :

                -به قول مردم تافردا يك طوري مي شود . يا خر ميمرد يا صاحب خر يا دنيا مي ماند بي صاحب . پادشاه ميمرد و يا دروازه بان يا هر دو .

                بوعلي به راه افتاد . وقتي خواست از بازار گذرد ، يك ظرف مسي براي ننه اش سوغات خريد . بعد از دروازة شهر رفت بيرون هنوز يك فرسخ راه نرفته بود كه هوا ابر شد و يك باران تندي گرفت . بوعلي فوري لباس هايش را كشيد وگذاشت توي ظرف ودرظرف را بست . وقتي كه باران ايستاد ، پوشيد . هنوز يك فرسخ دست چپش را از آستين درنه آورده بود كه شيطان رسيد . نگاه كرد ديد بوعلي از باران تر نشده است . گفت:

                اي مرد رند ما با اينهمه حيله وحقه ترشديم . بگو ببينم تو چه كار كردي كه از باران تر نشدي .چه جادوي نوي ياد گرفتي ؟

                گفت:

                يك چيزي خوبي ياد گرفتم .

                شيطان گفت‌ :

                به مردم بگو .

                گفت :

                مفت و خالي نمي شود .

                خلاصه خيلي چك وچانه زدند , آخر بوعلي گفت :

-          هر چه هست و نيست توي اين ظرف يك خبري هست .

گفت‌‌ :‌

-اين ظرف را بده به من .

گفت :

-تو كتاب اسرارت را به من بده تامن هم اين ظرف را به تو بدهم .

شيطان فكر كرد وبا خود گفت : ما كه هر چه توي كتاب هست همه را بلد هستيم .چه ضرردارد ,كتاب را بدهم و ظرف را بگيرم . كتاب راداد وظرف را گرفت. وقتي كه از خاصيت ظرف پرسيد ،گفت :

-       هر جا ديدي باران گرفت ، فوري لباسهايت را درمي آوري و مي گذاري توي اين . درش  رامي بندي . باران كه تمام شد درش را وامي كني و لباسها رامي پوشي .

                شيطان گفت :

-          همين  ؟ اين كه چيزي نبود .

 خلاصه شيطان ديد كه اين جا بوعلي فريبش داده است . راهش را كشيد و رفت . بوعلي كتاب را واكرد و ديد درياي علم است . هرچه بخواهي درونش  دارد.ورق ورق كرد كه دركتاب توشته بود . اگر بخواهي چند تا چيز را باهم بچسپاني ، بتواني . رسيد به يك گله اي . براي امتحان ورد راخواند و گلة گوسفند رابا چوپان چسپاند ودو مرتبه ورد را خواند ، آن ها را از هم جداكرد . شاد وخندان راه افتاد به طرف ولايت رسيد به دروازة شهر . تا دروازه بان راچشمش خوردبه بوعلي ، شناختش . آمد پيشش رابگيرد , وردرا خواند و دروازه بان را چسپاند به يك خر و صاحب خر كه پهلويش بود . دروازه بان هر كاري كرد ، نتوانست خلاص شود . بوعلي راحت وآسوده وارد شهر شد و راست رفت به خانه . مادرش خيلي خوشحال شد ، سرو رويش را بوسيد و احوال پرسي كرد وتعجب كرد كه مگر پادشاه حكم نكرده بود كه تو را توي شهر راه ندهند .

                گفت

                -چرا ؟ ولي ما آمديم .

پدر گفت :

-پسر مان . اين چه ديوانگي بود كه كردي ؟ توكجا ، دختر پادشاه كجا ؟ بيا بيين چه خواستگاري برايش آمده است . اين ها دخترهايشان را به اين خيل ادم ها مي دهند ، نه به تو .

                بو علي گفت :

                چه طور آدمي است ؟

                گفت:

                -پسر پادشاه فلان جاست . غير از مال ودولتي كه پدرش دارد و نصفش رابه اين ها بخشيده است در سرو سينة خودش جواهر زيادي دارد . 

بوعلي گفت :

حالا كي مي خواهند عروسي كنند؟‌

گفت :

ستاره شناس ها فردا بعد از ظهر را معين كرده اند .

بوعلي هيچ چيز نگفت .

فردا بوعلي بعد ازظهر يك دست لباس فقيرانه پوشيد و دربين مردم رفت به خانه پادشاه توي تالارآيينه . يك ساعتي كه گذشت ملاها ي بزرگ شهر ، وزير دست راست وچپ و كله بزرگان ودم كلفت هاي مملكت آمدند . رديف نشستند. وقتي اطاق پر شد داماد وارد شد . بوعلي خوب نگايش كرد ,‌ديد اگر جواهر تاج و كمر بند را از او بگيرد و يك دست لباس معمولي به او بپوشاند مهتر هاهم به شاگردمهتري قبولش ندارند . براي اين كه شعور تقسيم جو دو تا اسپ راندارد .

                تا واردشد همه به پيش وازش بلند شدند و هول- هولة كردند وبال بالاهانشاندش . يك كمي كه گذشت خبر آمد كه قبله عالم مي آيد . ديگر مجلس به هم خورد .مردم بالا وپائين شدند .شاه وارد شد . اجازه داد كه اخوند ها خطبه نكاح رابخوانند و بعد بروند حرمسراوازدختر  ,“ بلي “ بگيرند . آخوندها خطبه مي خواندند . بوعلي وردمي خواند . خطبه كه تمام شد آخوند ها پاشدند .بروند حرمسرا . مردم ديدند تشت ها به پشت شان چسپيدند . بناي خنده راگذاشتند  . شاه قواقش را آويزان كردكه چرا بايد رعيت من درپيش من بخندد . وقتي كه نگاه كرد خودش را هم خنده گرفت . مردم حالا درفكر بودند كه چه حسابيست ، يكباره شنيدنداز حرمسرا صداي داد و غوغا بلند شد . همه فرياد زدند : چسپيدند چسپيدند . شاه دست و پاچه شد .رفت ببيند چه خبر است . ديد زنش و قاضي و داماد و نوكرش و دختر ش و پيشخدمت ها و كنيز همه باهم چسپيده اند . پريشان شد و آمد وزير هايش را خواست كه چه حسابست ، فكر بكنند . وزير ها گفتند : از دست ما هيچ كاري نمي آيد .بايد برويم فا ل بين ها را بياوريم . فوري ده نفر فراش نا چسپيده را از قفاي فالبين ها ودعانويس هاي شهر فرستادند . تا وارد خانة شاه شدند و آمدند حضورش ، بوعلي ورد را خواند . شاه ديد همه جمع شدند وبه هم چسپيدند . دعا نويس ها و فالبين هاو فراش . پادشاه دست وپاچه شد .از وزير پرسيد :

-          چه كنيم ؟‌آب رويمان رفت .

ازيك طرف هم مي ترسيد كه خودش به وزير بچسپد . از ترس ده قدم از او دور تر مي ايستاد . باري ازين طرف وآن طرف حرف زياد شد . گفتند ، بالاي اين كوه يك پيرزن جادو گر هست كه هر كاري از دست او برمي آيد . بايد اوراخبر كرد . پادشاه وزير راخواست وگفت :

-          بگويد پير زن بيايد .

وزير گفت :

-قربانت گردم  پيرزن عادت ندارد كه از جاي خودش بيايد پهلوي من .

پادشاه ديد احوال بد شده است . ناچار پاشد رفت به سراغ پيرزن آورد پائين .

پير زن سوار اسپ از پيش و پادشاه ووزير وفراش هاو نوكرهايش ازقفا ازميدان شهر گذشتند آمدند به طرف قصر . مردم از گوشه وكنار كاروكاسبي هارا پرتافتند ،آمدند تماشا . همين كه وارد شدند وازاسپ پياده شدند . بوعلي ورد را خواند كه پادشاه به پير زن  ، وزير به پادشاه ، باقي ديگربه وزير چسپيدند . تماشا هي ها از خنده رودگي شدند . شاه ووزير از اوقات تلخي خون خودشان را مي خوردند .               - شاه به پير زن گفت:

-          بااين همه تعريفي كه از تو مي كردند ، مزت همين بود

 پير زن گفت :

-بين اين جمعيت يك كسي هست كه ازكتاب اسرارشيطان با خبر است  و او اين كار را كرده است .

 پادشاه گفت ‌:

-آن كيست ؟

پيرزن گفت :

- ببنيد ،توي جمعيت كدام آدمي هست كه به كسي نچسپيده

 اين طرف آن طرف چشم انداختند، ديدند بوعليست . پير زن گفت :‌

-كار بوعلي است .

تمام جمعيت از شاه و گدا دست به دامن بوعلي شدند . بوعلي گفت :

-من به شرطي شما ها را از هم رها مي كنم كه شاه عهد بكند . دخترش را در همين مجلس براي من نكاح كند و تا يك ماه خطبه اي كه مي خواند اسم مرا بياورند و چهل روز براي من نقاره بزنند و پشت سكة شب عيد اسم من باشد

پادشاه ديد هيچ چارة ندارد . اگر بو علي بگويد ده معلق ميمون وارهم بزن بايد بزند . راضي شد

بو علي ورد را خواند ، آنها راازهم رها كرد.

قاضي دختر را براي بوعلي نكاح كرد . خطيب  اسمش رادر خطبه روز جمعه خواند . نوازنده هم نقاره برايش زد ضراب باشي هم پشت سكه اسم بوعلي را انداخت واول دفعه اي كه دو پادشاه دريك اقليم باشد .همين دفعه بود.

انشاالله ، اگر بخت بو علي نصيب تو نمي شود ، علمش قسمتمان بشود.

                                  علاج واقعه

حاكم بلخ بيمار مي شود .سينا رااز بخارا دعوت مي كنند . سينا با فرستاده هاي حاكم بلخ و خذمت گارانش تالب دريا آمو مي آيند . همه به كشتي مي شينند ولي سينا به كشتي نشستن نمي خواهد .سبب مي پرسند . مي گويد : كشتي ده دريا غرق شدنش ممكن است . سينا خواهش مي كند كه به وي يك اسپ خوب يافته آرند . وقتي كه اسپ راپيدا مي كنند سينا به اسپ سوار شده داخل كشتي مي شود . كشتي بي شكست به آن سوي دريا مي رسد .بعد اين از سينا مي پرسند : استاد به كشتي آسيبي نرسيد, غرق نشد , چراشما به آن سوار نشديد ؟

سينا گفت :‌

غرق شدن كشتي از احتمال دورنبود .اگر بناگاه كشتي غرق مي شد اين اسپ مرا از دريا مي براورد . اگر من به اسپ سوار نمي بودم و كشتي غرق مي شد , دانشمندان من بعده مرا طعنه مي زدند كه سينا به آن همه دانش بيك چيزعادي عقلش نرسيدو بيهوده غرق شد . براي همين علاج واقعه پيش ازوقوع بايد كرد.

                            آمدو رفت و بس

روزكه چند درجهان بودم                بر سرم خاكباد پيمودم

ساعتي لطف و لحظة درقهر             جان پاكيزه رابيالودم

باخرد را به طبع كردم هجو               بي خرد را به طمع بستودم

آتشي برافروختم  از دين                  و  آ ب ديده ازاو بيالودم

آخرالا مر چون برامد كار               رفتم و تخم كشته بدرودم

گوهرم باز شد به گوهر خويش      من از ين خستگي بياسودم

كس نداند كه من كجا رفتم           خود ندانم كه من كجا بودم

گويند ابن سينا اين شعر رادوسه روز پيش از مرگش سروده بيكي از دوستانش داده است . نقل از مجله لمر شماره   8 و 9 سال 1350 صفحة 30

گياه شفا بخش

سالهاي نو به دوشنبه كوچيده آمدن ما در اينجا كسلي ورجه بسيار بود. اين تخميناً سالهاي 1933 – 1934 بود. من دخترچة كلانكك بودم. كوچيده آمديم و اندك وقت نگذشته در خانة  ما هم چند كس كسل شد. اول مادرم، ثاني اكام و  من. فقط پدرم كسل نبودند. آن كس به ما نگاه و بين مي كردند. اگر پدرم نباشند، يكمان به ديگرمان آب هم داده نمي توانستيم. آن وقت ها  داروي دختر  عنقاء، به پياده يك طرف ايستد، به اسپكي هم يافت نمي شد.

يك روز پدرم به بازار رفته از يك طبيب شناسشان يك خيل گياه گرفته آمدند. وي گياه خشك و قاق بود، رنگش سبز بلند، نامش را پدرم چيزي گفته بودند، حالا در خاطرم نيست. پدرم آن گياه را به ما نشان داده همين علف را جوشانده آبش را خوردن دركار بوده است، به كسلي ورجه دارو بوده است گفتند و خودشان  وي را به درون يك چاينيك تنكه انداخته، آب قتي كرده خوب جوشاندند. بعد جوشاندن آبش را اندك خنك كرده از همون به هركدام ما  نيم پياله نيم پياله خوراندند. روز دوم هم آب ماندگي اش را گرم كرده باز نيم پيالگي دادند. باور مي كنيد، آب همان گياه را خورديم و از كسلي ورجه تماماً خلاص شديم. از همان وقت تا امروز چه بودن اين خيل كسلي را نمي دانم.  در خاطرم است، پدرم همان وقت گفته بودند كه اين گياه شفابخش را ابوعلي ابن سينا يافته بوده است.

بوعلي كيمياگر

بوعلي به ايران رفته يك كتاب نوشته در يك جاي كتاب " با خروش طلا مس را طلا كردن ممكن" گفته است. بعد وقت از ايران رفتنش همان جاي " با خروش طلا" نوشتة جمله را درانده گرفته است و خود كتاب را به حجره مانده رفته است. پس از چند وقت اين كتاب را يك باي از حجره يافته گرفته است. وي كتاب را گرفته يك جايش را خوانده ديده است كه در آن "مس را طلا كردن" گفته نوشته شده است، اما مس را با چه طلا كردن ممكن، معلوم نيست. باي از مس طلا ساختني شده تمام دولتش را صرف كرده است و همان طلا مي شدگي چيز را، خروش طلا را يافته نتوانسته است. ثاني باي مجبور شده به سقائي برآمده است. هر روز سقائي كرده آب فروخته پول آب را نمي گرفته است و به آدمان:

-آب را خوريد و پول ندهيد،" لعنت به بوعلي بخاري" گوئيد، ميشود، - مي گفته است.

بعد اين گپ آوازه شده به گوش بوعلي سينا رسيده است. بوعلي سينا رفته همين مردك را يافته" يك آب ده " گفته آب طلبيده است. وي آب داده است، آب را خوردن بعد بوعلي به مردك چند پول داده است. مردك از دست او پول را نگرفته گفته است كه:

-پولت دركار نه، لعنت به بوعلي بخاري گوي بس.

بوعلي گفته است:

-چرا اين طور مي گوئيد؟ وي فهمد، خفه مي شود.

 بعد وي گفته است:

-درد من را نپرس، من را خراب كردگي همان.  يك شب مهمان شوي، حكايتش را كرده مي دهم.

بعد سينا دو كيلو برنج گرفته به خانة سقا رفته است. ليكن چه بودن خود را معلوم كردگي نه. همين وقت در همين شهر شيربرنج گفتگي طعام نبوده است. بعد سينا پختن شيربرنج را به وي ياد داده:

-همين را فروختن گير. باي شده ميروي، - گفته است ابوعلي سينا.

ايراني همين كسب را كرده است، بعد دولتش از پيشتره هم زياد شده رفته است.

به حق زوال نيست

ابوعلي سينا در زمانش  عالم بود. يك وقت شد كه اين كس زن گرفت. زن و شوهر همديگر شان را جدا هم دوست مي داشتند، حرمت مي كردند.

آنها دوستانه زندگاني كرده مي گشتند كه يك روز به خانة ابوعلي سينا يك جوره اش مهمان شده آمد. ابوعلي سينا جوره اش را قبول كرد. به پيشش دسترخوان كشاد، چاي و نان ماند. هرچه كه داشت، آورده ماند. آنها نشسته بسيار صحبت كردند. بعد وقت صحبت جوره اش به زن ابوعلي سينا نگاه كرد كه زن حقيقتاً زن بسيار خوشرو. وي فكر كرد " چه خيل كرده او را از راه براورده خودم به زني گيرم؟ ". جوره باشد هم، جورة بي مزه بود ديه! ثاني ششت، چاي خورد و وقت رفتنش جوره اش ابوعلي سينا را جيغ زد:

-جوره، - گفت، - زن گرفتي كو، به همين خيل علم صاحب هستي و يك زن درست نگرفتي ديه!

گفت:

-          چرا؟

-نه، اين زنت نمي شود، من ميدانم، - گفت.

جوره اش اينرا گفت و از خانة ابن سينا برامد و رفت. چه ميگوئيد كه او راست پيش حمامچي رفت و به حمامچي گفت  كه:

كدام روز به حمام ضعيفه ها زن ابوعلي سينا مي بيايد. اگر تو از كيسة او يك دانه رسمش را به من دزديده دهي،  به تو همين قدر پول مي دهم.

-خوب، - گفت حمامچي.

ثاني زن ابوعلي سينا همراه ضعيف ها يك روز به حمام آمد. همان وقت حمامچي از كيسة زن ابوعلي سينا يك دانه رسمش را دزديده به او داده اين مرد رسم را گرفته تپه توغري پيش رسام رفت. به رسام گفت كه:

-رسم من همين ضعيف را گير كه در آن من ويرا آغوش كرده بوسيده ايستاده باشم.

رسام چند خيل كرده رسم او را با زن گرفته داد. ثاني مردك رسم را به كيسه اش زدو به خانةابوعلي سينا رفت. رفته باز چاي و نان خورد  و گفت كه:

-اين زن حالا هم در خانه ات بوده است ديه؟

-كجا رود اين زن من؟ – گفت ابوعلي سينا.

-من نگفته بودم مه به تو كه زنت ناباب، بي مزه، به تو وفا نمي كند، از خانه پيش كن، باخود من هم زنت بسيار نا معقولي ها كرده است، - گفته رسم را نشان داد و از آنجا برامده رفت.

ابوعلي سينا رسم را ديده قهر كرد و زنش را كشتني شد. ليكن زنش نغز، به رهش راست بود. يك وقت چه مي گوئيد كه بعد دوسه روز گذشتن ابوعلي سينا به زنش گفت:

-كني، انجام پنجام نوت را پوش، هر دويمان به خانة جوره ام به مهماني مي رويم.

-خوب، - گفت زن مقصد شوهرش را نفهميده. زنك انجام هاي نوش را پوشيد. زن وشوهر به عرابه سوار شده برامده رفتند. در راه از پيششان جري برامد. ابوعلي سينا به لب جري نزديك شده از عرابه فرامد و به زنش:

-تو شين، من يك پيشاب كنم، - گفت.

بعد ابوعلي سينا عرابه را قفا كرده، پيش كرده با اسپش به جري تيله داد. ثاني "زن هم رفت،اسپ هم رفت، عرابه هم رفت. همه اش تكه تكه شده رفت" گفت در خيالش و چپانش را كشيده در كتفش پرتافت و به كوه برامده رفتن گرفت. در فراق زن قلندر گوئيد هم، وي ديوانه گوئيد هم وي، به يك جا رفته يه حولي يك چال و كمپيري درامد. زير حولي چال و كمپيرمكان دزد ها بود .راه دزد ها ازبين همين چال و كمپير بود.

بعد ابوعلي سينا به فكر و خيال بند شده مست برين به هوش و بي هوش به مكان دزدها، به ته زمين درامده رفت. دزدها از وي پرسيدند:

اِ، اينجا براي چه آمدي؟ تو در پيش ما چه كار مي كني؟

ابو علي سينا:

-اِ جوره ها، من را نپرسيد. ديوانه گوئيد، من . كوكناري گوئيد هم، من. به اينجا آمده ماندنم را خودم ندانسته ماندم، - گفت.

-اِ، شما ابوعلي سينا نه مه؟

-هه، من ابوعلي سينا، - جواب داد وي.

همين وقت يك نفر دزدها ابوعلي سينا را شناخته گفت:

اِ جدا نغز كرديد كه آمديد. شما را به ما خدا داد، - گفت اين دزد، - اكنون شما به مايان سردار مي شويد، هرچه فرمائيد، ما اجرا مي كنيم. شما هرچه را كه دلتان كشد، خورده خواب كنيد.

أنه اكنون اينها اينجا ايستادن گيرند، از زن ابوعلي سينا گپ سركنيم.

ابوعلي سينا زنش را "وي به ته جر افتيده مرد" گفته فكر كرده بود ديه. ليكن زن به جري افتيده نمرده بود. يك دو يگيت شكار كرده آمده ايستاده از بالاي جري مي بينند كه يك چيز سرخ در تة جري نمايان است. فرامده ديدند كه يك زن. پوست هاي رويش كنده شده رفتگي. به صندوق دلش دست كافته ديدند كه نفسش است. زنده. يگيت ها زن را از جري كشاله كرده براورده به طبيبي سپاريدند. زن در آنجا چند وقت خواب رفته نغز شده برامد.

زن در تنش لباس مردانه رفتن گرفت كه از پيشش يك شهر نمودار شد. به آن شهر رفت.پادشاه اين شهر مرده بود، مردم آن شهر براي پادشاه نو انتخاب كردن باز دولت را پرانده بودند كه باز آمده به سر اين زن نشست. سه مراتبه باز را پراندند، سه مراتبه هم باز آمده به سر همين زن نشست. بعد او را پادشاه انتخاب كردند.

اكنون زنك اينجا ايستد، از دزدها احوال پرسيم.

دزدها يك شب يك آدم رهگذر را براي مال و پولش شده كشتند. مال و پولش را گرفتند و جسدش را شبانه  آورده در حولي كمپير گور كردند. پگاهي آدمان حكومت فهميدند كه در اين حولي يك گور پيدا شده است.  چال و كمپير را به حبس گرفتند. گفتند كه :

-اگر كشنده را گوئيد، جواب ميدهيم، ميرويتان. اگر نگوئيتان، در درون حبس پوسيده مي رويتان.

-اِ ، كشندة اين آدم را ما مي دانيم، - گفت كمپير، - در ته زمين چل نفر دزد است، راهش از حولي ما مي گذرد. أنه همان ها كشتند.

ثاني عسكر جمع كردند. شبا شبكي دزدها را رفته زير كردند، همه اشان را بستند. در بين آنها ابوعلي سينا هم است. چل نفر دزد را در حبس خانه قوه كردند. اكنون پاد شاه بايد كه همة اينها را پرسش كند.

زنك به حبس خانه رفته يك نگاه كرد و برامد. وي از بين دزد ها شوهرش را شناخت، ليكن شوهر زنش را نمي  شناسد. پادشاه به قراول شوهرش را نشان داد، فرمان داد كه:

-أنه همان آدم را براي پرسش كردن از همه آخر مي براري!

چل نفر دزد را براي پرسش كردن گرفته بردند. بعد همه اشان را قوه كردند. نوبت پرسش به  ابوعلي سينا رسيد.

پادشاه گفت:

-من شما را در كجائي ديدگي برين. شما ابوعلي سينا نه مه؟

-هه ، من ابوعلي سينا، - گفت.

-آخر شما همين خيل دانشمند هستيد و با دزدها آشناهي كرده مي گرديد مه؟

-اكنون،- گفت ابوعلي سينا، - درد من را نپرسيد. من يك زن داشتم. وي را بسيار نغزميديدم. جوره ام " زنت بي مزه" گفت . او با زنم رسم گرفته بوده است، آنرا به من نشان داد. زنم را با اسپ و عرابه به جري تيله دادم، مرده رفت. در غم همين من ديوانه شده گشته ام.

-همان جوره اتان هست مه؟ – گفت پادشاه.

-هه، هست.

ويرا درو آدم مانده يافته آوردند.

پادشاه پرسيد:

-حمامچي هست مه؟

-هست.

ويرا هم يافته آوردند.

پادشاه باز پرسيد:

-رسام هست مه؟

رسام را هم آوردند.

حمامچي را گفتند كه:

-براي چه رسم زن را دزديده به رسام دادي؟

-وي به من " پول ميدهم" گفت. روي پول شيريني كرد. من همينطور كردم، - گفت.

رسام را گرفته آمدند.

-براي چه رسم زن يك كس را همراه كس بيگانه گرفته دادي؟

-او پول بسيار وعده كرد. من همين خيل كردم.

پرسش تمام شد. پادشاه قرار كرده، قرار را خوانده داد. چهل نفر دزد را بدرغه، جورة ابوعلي سينا و حمامچي و رسام را به كشتن حكم كرد. پادشاه  از جايش خيست و ابو علي سينا را از دستش داشته:

-شما مرا شناختيد مه؟ همان زن به جري تيله دادگي اتان من مي شوم، - گفته شوهرش را به خانه اش گرفته رفت. " به حق زوال نه" مي گويند، راست. با همين حق به جايش قرار گرفت و حكاية ما هم تمام شد.

سر گذشت ابن سينا و ابوصالح

ا               ابوعلي سينا در بخارا وقتي كه علمش زياد شد برآمد و داروخانه گشاد.  هر خيل كسلي هار امعالجه كردن گرفت. ملاها از كار ابوعلي سينا خبر دار شده مغل برداشته پيش پادشاه رفتند و گفتند كه:  همين ابوعلي سينا در كار خدا دست انداخته است, توكل اين طور ميگويد, و توكلي آن طور ميگويد همين را نيست كردن دركار.

پادشاه گفت:

ـ چه نوع طبابت ميكند؟

ـ پيشاب هر كسل را تفتيش كرده, ميبيند و بعدبه هر كدامش در شيشه دارو ميدهد.

پادشاه گپ اين ملا ها را شنيده و گفت:

-صبر كنيد, من ويرا امتحان ميكنم.

پادشاه يك گاو زرد داشت. پيشاب گاو زرد را به يك شيشه گرفت و به يك بچه بي سواد د اد و گفت كه:

-          برده به ابوعلي سينا ده, گوي كه به ما يك كسل هست و پيشاب همان را آوردم. بين چه جواب مينويسد . من يك ديده برايم.

-اين بچه آورد و به ابوعلي سينا گفت:

-       برادر, در خانه ما يك كسل هست. خودش به پيش شما آمده نميتواند. من پيشابش را آوردم  اگر ممكن باشد همين را شما ديده خدا  به شما حيات دهد, به وي يك دارو  دهيد كه صحت شود.

ابوعلي سينا از دست بچه شيشه را گرفت و گفت:

ـ سحر بيا.

شبانه ابوعلي سينا پيشاب ها را از نظر گذرانيده دواي كسل را در پشت شيشه چسپانده ميماند.همه شيشه ها را گرفته ديد, نوبت شيشه پادشاهي آمد. گرفته ديد كه پيشاب گاو زرد, يك تبسم كرده هيچ چيز نگفت.به كاغذ نوشت كه دواي اين كسل كنجاره و كه . كنجاره را مول دهيد, شيره مول ميگيريد.

سحري بود, همان بچه آمد .ابوعلي سينا شيشه را گپ نزده بدست بچه داد. بچه گرفته به پيش پادشاه برد. پادشاه كاغذروي شيشه را خوانده كه در كاغذ نوشتگي“ دواي اين كسل كنجاره و كه . كه و كنجاره را مول دهيد, شيره مول ميگيريد.

-          هاي برادرها, - گفت پادشاه, ـ حقيقتاٌ طبيب بوده است. به وي ديگر كار دار نشويد.

با همين هورِ ملاها پست شد و ابوعلي سينا كارش را دوام دادن گرفت. تمام خلق به طرف ابوعلي سينا گشت,به ملاها نان نماند. ملاها تماماٌ مغل كرده نزد پادشاه رفتند.

-          اگر ابوعلي سينا را نابود ميكني, كن, اگر نميكني, ما چاره ترا ميبينيم, - گفتند به پادشاه

-پادشاه از آن و هميده براي  نابود كردن ابوعلي سيناٍ فكر كرد. اما در درون اينها شخصي از  ابوعلي سينا شفا ديدگي بود. آهسته به بهانه  طهارت شكني خيست و پيش ابوعلي سينا آمده گفت كه:

-برادر, جانت را كش كه ملاها بلوا كرده اند, ترا نابود ميكنند. ابوعلي سينا گفت:

-هي دريغ, آخر اين ملاها بلوا كرده اند ديه! اين كس ابوصالي گفتگي اكه داشت . وي گفت:

- برادر, خيز. اكنون ترك وطن ميكنيم.

ابوصالي همراه ابوعلي سينا خيستند, از اين شهر برامده به مملكت هاي ديگر رفتند.به يك مملكت رفتند كه خلق بسياري از يك جا برامده ايستاده اند. ابوعلي سينا پرسيد كه :

-          برادر ها, شما از كجا ميائيتان؟

آدم هاي آمده ايستادگي گفتندكه:

-در اينجا طلسم هست . در درون طلسم, القانون‎ گفتگي كتاب هست. از آن سال به اين سال همين طلسم دو ساعت گشاده ميشود . ما هر چيز ازخود كردگي امان را خواه يك ورق, خواه نيم ورق گرفتيم و برامده يم , طلسم اكنون محكم ميشود. همين گپ را گفتن برابر ابوعلي سينا به طرف ابوصالي گفت كه:

-          جاي من و تو بوده است.

     يكچند اوقاتي, انار شيريندانه , بادام و هكذا گرفتند, در رومال ها ترنگ كردند و             فرامدند. آدم ها داد و واي كردندكه:

-          هاي, شما ندرائيد, طلسم محكم ميشود, تا سال آينده ميميريد!

-          گفتند:

-كار شما نباشد, روئيد به كارتان

-       اينهادر آمدند و طلسم محكم شد.

ابوعلي سينا از آن سوي كتاب” القانون” ششت ابوصالي از اين سوي ششت . دويشان طي سال آينده كتاب “ القانون” را كه ورق نمانده از خود كردند. سال آينده, اكنون طلسم گشاده ميشود گفتگي روز آدم ها ترددكرده آمدند. در بين اين آدم ها نوكر پادشاه هم بود.

يك وقت ها خزينه پادشاه گم شده بود. پادشاه بسيار كافت و كاو ميكردو دزد را نمييافت . وقت كه طلسم گشاده شد, دو آدم از درون طلسم برامد, موي سر به دهن ميرسيدو ريش بناف, رنگ آدم يابائي . آدمان حيران ماندند, اينها چه خيل آدمان باشند, نوكر پادشاه گفت:

-          اينها آدمان رهزن دزد. شايد كه خزينه پادشاه را همين هازده باشند. هاي, اينجا بيائيد! شماها كستيتان؟

- ما آدم , - گفتند.

- نه , شما آدم نه, شما دزد.

همان آدم دوي اينها را كشيد پيش پادشاه برد. به پادشاه گفت كه:

-تقصير, خزينه را دزد ديدگي ها يافت شدند!

-كني ؟

          -انه ! – گفت

-          پادشاه شناند و گفت كه:

-          بدبخت ها, شما ها دزد بوده ايد خزينه ما فلان وقت گم شده بود, ويرا شمايان زدگي, غير از شما ديگر كس نه .

             ا بوعلي سينا گفت:

-        تقصير, خود ماخزينه. ما به دنيا كار نداريم. اين گپ را از ما گمان نكنيد. پادشاه گفت كه:

-        كدام دزد قائل شده است كه همين كار راكردم گفته . چه يافته نميدهيد؟

             گفتند:

-          ما نگرفتيم .

-          بند دستش را, - گفت پادشاه

دست ابوعلي كتي ابوصالي را بستند پيش جلاد كشيدند. در راه ابوعلي سينا به ابوصالي گفت:

-برادر ما يك سال زحمت كشيده ايم كتاب “ القانون” را از خود كرديم, اكنون در همين وقت كار نميفرمائيم.

-          گفت:

-          خوب!

-نوبت تن ما, - گفت ابوعلي سينا يك دعا خواند, نهنگ شدو در درون بحر زد. ابوصالي يك دعا خواند و يك دود باريك شد وبه هوا برآمد رفت. جلاد در همان جا ماند, دهانش قاق شد, ريسمان را به زمين مانده گريخت.

-اكنون ابوصالي را گيريم كه رفته رفته در درون يك شهر در آمد. شهر آباد و زيبا, تنها خودش كمتر آدم يابائي برين بود. ديد كه يك شخص حلوا فروخته ايستاده است و آدم ها از وي حلوا ميخرند. ابوصالي نگاه كرده ايستاد ه بود كه شخص حلوا فروش گفت: آبا‍, آدم يابائي, جنگلي آمده است. دلش به هيمن حلواي من آب شده است ده تيشه را گرفت و از پهلوي حلوا يك گرد زد و به دستش داد.

-          مه, خورو پيشه نگير, - گفت.

-          ابوصالي حلوا را گرفت, خائيد و پرتافت وگفت:

-          همين هم حلوا بوده است مه؟ برادر, من حلوا كنم, تمام شهرت از بالاي حلواي من زنازن ميشود.

اين گپ را حلوا پزشنيد و درودكانشه محكم كرد و گفت:

-          شما برين آدم به من در كار.

-          حلواپز ابوصالي را به خانه اش ميبرد كه در راه سرتراش خانه را ديده ماند.

يكته به سرتراش خانه درآمده, مويتان و ريشتان را كم كم توغري كنيم ممكن مه؟

-          ميلش, - گفت ابوصالي .

ابوصالي درون سرتراش خانه در آمده سرتراش باب كرده اصل قديم كرد كه يك آدم بزيب شده ماند .بعد حلوا فروش ابوصالي را برد به خانه. حلوا فروش يك بزك داشت, يك كمپير آچه داشت, يك مهمانخانه داشت. ابوصالي درون مهمانخانه درامد . حلواچي به پيش كمپير رفت و گفت:

-! مادر عزيز, يك مهمان بسيار خوب هنرمند يافتم .يگان اوقاتي نميكني كه خورده دماغ وي چاق شود. گشنه باشد, سير شود.

- خوب,- گفت و كمپير بزك را جوشيده كمكك” اتل سفيدكٍ ” گفتگي يك ذات شريف هست همين را ساخت در طواق كشيد و همراه دوتا نان بدست بچش داد.

بچش آمد دسترخوان را پيش ابوصالي پرتافت, نان را ماند . اين سوي اوقات بچه ششت آنسوي اوقات ابوصالي .حلوا فروش نان را ميده كرده ماند. حالگي؛ اتل سفيدك ؛جوش كه بود.يك دم تاخير كرده به صحبت سركردند. همين وقت حلوا فروش گفت كه:

-عمك ملا, شما گفتيد كه من يك حلوا كنم كه تمام آدم در بالايش زنازن كند. چه خيل حلوا ميكنيد؛

ابوصالي به حلوا فروش گفت كه:

- برادر, سحر از جا ميخيزي و از همين گرد و نوا بودگي همسايه ات, خويش و تبارت چلته خرمييابي, به همين چل خرچل جوال مييابي. به چل جوال چل خر ازلب دريا قم ميبياري . در .روي حولي ميريزي . بعد از قم آوردن باز چل خررا ميبري و چل خر قميش ميبياري. همين قميش را ريزه ميكني .ما مي پاليم .سحر تو حلوا را از ما ميگيري.

-حلوا فروش سخن ابوصالي را گوش كرده حيران مانده طاقتش نماندو به ابوصالي گفت:

- برادر, خودتان بسيار آدم خوب ميتابيد. بسيار آدم نمايان و اما بسيار سخن هاي بيهوده ميگوئيد ديه, كدام قم كتي قميش حلوا شده است؟

ابوصالي دم نزد و به ته گوش حلوا فروش كشيده و گشاده كه زد. حلوا فروش ”وا” گفته غلطيده از هوش رفت. چشمشه گشاد كه خودش در يك جاي بيگانه گفت:

اينجا كجا؟

حيران شده چار طرفش ر ا نگاه كردن گرفت و بسيار ترسيده از جايش خيست و مانند صحرائي ها ” اينجا كجا؟ اينجا كدام شهر؟ گفته ميرفت كه از پيش ابوعلي سينا برآمد . ابوعلي سينا كه بسيار آدم با عقل و هوش بود. اين آدم را از گشتش و از نگاش فهميد كه آدم اينجا نه. ته گوش حلوا فروش آمدو گفت كه:

-          اكه ملا, السلام عليكم!

-          وعليكم السلام.

-          شما از كجا ؟

-          اٍ من حالگي…

-          همه چه شد؟

حلوا فروش همان كار با ابوصالي كرده اش را نقل كرد . ابوعلي سينا فهميد كه ا و در چنگ ابوصالي افتاده است. گفت:

-          شما حلوا فروش مه؟

-          مه, - گفت من شيره وارپز پادشاه

-          شما درمن دركار, مرحمت خانه رفتيم.

از همان جا حلوا فروش را ابوعلي سينا برد به حجره اش شنانده به پيشش نان و چاي كرد و گفت:

-          كني, شما چارته حكايت كنيد.

-          گفت:

- برادر, من حلوا ميفروختم. شخصي آدم و حلواي منرا نگاه كرد, يك گرد شكستم و دادم خيال كردم كه وي گشنه و تشنه دلش به حلوا من رفته است ليكن وي خائيد خائيد , دنگله كرد. طرف من گفت” من يك حلوا كنم كه تمام عالم به بالاي وي هجوم كند” اين گپ را شنيده دكان را محكم كردم و گرفتم و آن شخص را خانه ميبردم كه ديدم سرو  رويش در درون پشم , آدم يابائي برين گفتم” به همين سرتراش خانه دارئيد خودتانه تازه كنيد“ ”ميلش” گفت. درآمدم خودش راتازه كرد آدم برين كرديم و به خانه برديم و مادرم را گفتم: ” بسيار مهمان خوب آمده است, يك اوقاتك كن كه وي گشنه نباشد” مادرم خيست“ يك بزك داشت, جوشيدو يك “ اتل سفيدك” كرد دوتا نان كتي ما گرفتيم پيش مهمان آورديم اوقات كه جوش بود. نان را شكسته گرد طواق مانديم و اكنون تا اوقات خنك شدن. من خواستم كه به همان مهمان گويم كه برادر شما گفتيد كه همين خيل حلوا ميكنيد چه كار ميكرديد كه شما همين خيل حلوا ميشده است؟ آن كس به من گفتند كه ” به پگاه چل خرياب, چل جوال ياب چل خرقم بيار اينها را روي حولي ات ريخته باز گشته چل خرقميش بيار. من يك حلوا كنم كه در عالم نباشد ازاين گپ من خشمناك شدم و فكر كردم اين آدم منرا مسخره كرد” من گفتم برادر شما آدم با عقل و با آداب و گپتان بي مزه ديه! همين را گفتنم را ميدانم كه كشيده و گشاده به ته گوشم زد ”ؤاه”  گفته غلطيدم, از هوش رفتم. چه شدنش را ندانسته چشم را گشادم كه درهمين شهر. اينجا كجا؟ شما گوئيد!

-          اينجا شهر تركيه!

-          از شهر من تاشهر تركيه چه قدر راه؟

-          حساب ندارد.

-          پول داريد مه؟ پرسيد ابوعلي سينا.

-          نه, گفت وي.

يك پنج دانه طلا ابوعلي سينا بدستش داد. اينرا خرجي كنيد, گفته.

-شما ميخواهيد كه به وطنتان رويد يا در دست من خدمت كنيد؟

گفت:

-آ, من در اينجا خدمت كنم,من مادر داشتم, وي مادر من اكنون چه كار ميكند؟

وقتها كه ابوصالي اين كاررا به حلوا فروش كرده بود, كمپير مادر اين بجه خواص نشودگفته علم كتي همان سگ در خانه اش را جادوكرد. سگ بچة كمپير سره دورن بيرون برآمده گشت. كمپير خبر نبوده . ابوعلي سينا گفت كه

-ميرويد مه, نباشد؟

هه, ـ گفت.

-چشمتان را پوشيد – گفت

چشمش را پوشيده بود كه ابوعلي سينا مثل ابوصالي كشيده و گشاده به ته جاغش كه زد , وي؛  واه گفت و غلطيد . چشمش را گشاد كه در پيش ابوصالي .همان طواق آتله  و همان نان ميده كردگي و همان اتله سزماكردگي (چيزيكه آبش رفته و خشك شده باشد) ايستاده است. انه اكنون بچه همچنان ترسيد كه گفت اكنون از دوره يك قدم بيرون برايم, ميمرم. اكنون چه گويم, من به وي خدمت كنم؛ ابوصالي گفت:

-          برادر, اكنون اين اتله خنك شد كو, خوريم.

كني اكنون اين گوشش را جنباند! زود زود نان را گرفت و اتله كتي خوردن گرفت. گشته اين بچه ميخواست كه به آچه اش رفته همين مسله را بيان كند. بچه خيسته به خانه ميروم گفتگي وقت ابوصالي باز دعا خواند, سگ اصل قديم شد, بچه پيش مادرش رفت و گفت:

-          مادر, توصحت و سلامت هستي؟

-          هه, من صحت و سلامت .

-          آخرمن دو روز نبودم, از من تو خواص نشدي؟

-          هه, رويت سياه! نوازخانه برآمده رفتي و باز چه گپ دروغ ميزني؟

-          بچه باز حيران شد. ديگر گپ نزدو پي ابوصالي آمد.

-          كني اكنون تردد كنيد, خره بياريد! – گفت ابوصالي

ديگر حق دارد كه“نه“  گويد. تردد كرد, چل خر را يافت, چل جوال را يافت, چل خر قم را آورد, روي حولي ريخت. بعد چل خر قميش آورد. قميش را ريزه كرد در دورن قم يكجا يه كردو چار چادر كلان را در بالاي قم وقميش پوشاند و به به كردو ابوصالي به حلوا فروش گفت:

-          رو, به خانه خواب كن!

-          اين رفت به خانه, خواب كرد.

سحر بچه برآمد, تعتول(نان خوردن) رابا همراهي ابوصالي كرد. ابوصالي گفت:

-          خوش, يك حلوا را خبرگيريم, كني,

آمدند, چادر را برداشند كه هر تخته حلوا كه ميگويد گويا از حلوا خانه نو برآمده باشد. بچه در اين بابت خرسند شد وگفت“ من خطا كرده بوده ام, مردك را هنرش اين“ دو تخته را بچه باركردو برد به بازار. حقيقاُ همان گپ گفتگي ابوصالي آمد. همچنان بالذت, همچنان خوشرنگ كه به آدم هاي شهر نوبت نميرسد چروان(ده روبلي) را بالينچه برين برداشته آورد,  خالي كرده ايستاده است. همان حلوا راپانزده بيست روز فروخته, حالي نيمش هم تمام نشده است.

يك روز در بازار حلوا فروخته ششته بود كه دختر پادشاه يوزباش, سوار شده حمام ميرفت. حمام ميرفت كه تفاقا در راه ديد كه آدم هاي بسيار توپلنگ دارند و در ما بينشان يك شخص چيزي ميفروشد. دختر پادشاه فرمود كه يوزباش را قرار دهد. قرار داد. دختر پادشاه چشمبند را از رويش برداشت  وطرف حلوا فروش نگا ه كرد, چشم حلوا فروش به طرف د ختر شد. جمال دختر را ديد و خوشدار شد. شب كه شد, دكان ها را محكم كرد, چروان ها را بست و خانه آمدو مهمان خانه را آب زد, بوريا را پرتافت دربالايش آب زد. كرته را بالاكرد, صندوق سينه يله ماندو گريه كرده خواب كرده بود كه ابوصالي آمد.

-هه برادر, چه شد؟- گفت

- ا, هيچ چيز نه, - گفت.

-          نه, - گفت , - تو بي هيچ گپ اين خيل نميكني.

-          بعد گفت كه:

- دختر پادشاه دريوزباش سوار شده گذشت, جمالش راديدم بسيار خوشدار شدم و آمدم درهمين جا روي دلم تفت كرده ايستاده است.

-كني دست و رويت را تازه كن, لباس هاي طوي روي پوش, تپه توغري ازپيش پادشاه گذشته رو, در ارده(محل سرپوشيده) دختردرا, صحبت كن. ميخواهي همان جا صحبت ميكني, - گفت ابوصالي

بچه كه شست ابوصالي را خوردگي بود, گپش را دو نكرد.

“ اين يگان هنر دارد كه همين طور ميگويد“ ـ گفت در دلش و خيسته ارك پادشاه كتي گذشته به ارده در آمد, پيش دختر رفت,باكنيز ها صحبت كلان داشت. بچه ششت به پيشش  دستش را به سر زانوي دختر يكته زد وگفت:

-          بلاته گيرم, فلان روزمن جمال تراديده بودم, پيش تو آمدم, ميخواهي حويلي ما رويم و چارته صحبت كنيم؟

- دختر از بيروگي اين و از غيرت اين چيزي گفته نتوانست بچه از دست دختر گرفت پيش پدرش كتي گذراند و آورد خانه . بعد شراب و اوقات نغز رافرمود و كيف و صفاي زور كرد و تا بيگه گرفت خواب كردو ازهمان جا باز پيش پادشاه كتي آورده بجايش ماند.

اكنون قصه را كوته كنيم, روزي از روزها دختر پادشاه حامله شد. ازاين واقعه كنيزان دختر با خبر شدند و گفتند كه خدا در تار سرمان دودسته زد! اين پادشاه پگه ميفهمد, سر همه امان ميگيرد“.

يكته كنيز دختر به پيش پادشاه رفته گفت كه:

- پادشاه عالم, حاضر عين وقتش .ما بايد از گرد نمان ساقط كنيم . در قد دخترتان حامله پيدا شده است. از كجا و از كه بودنش را ما نميدانيم.

-          از غضب رگ پيشاني پادشاه دمچه قمچي برين خيست:

-          وي پدر لعنت را اينجا بياريد! – فرياد زد پادشاه.

-          دختر را گرفته آوردند و در پيش پدرش شناندند.

-          پدرش گفت كه:

-          پدر لعنت, اين خودش چه گپ؟

- ! پدر, اول پرسش و بعد كشش .تو اول از من سخن گير,بعد منرا كش. خود من هم در اين كار حيران .يك يگيت نازنين آمد, از پيش پاسبان هاي تو گذشته همين خيل رفت. در پيشم ششت صحبت كرد,ازدستم گرفت و از پيش پاسبان ها گذراند, برد در خانه اش, , همرا من صحبت كرد, خفت و خواب كرد و باز آورده ماند. تو ميگوئي كه خودش چه گپ؟ من به تو چه گويم؟

-همين خيل مه؟ – گفت پادشاه 0- خوب اين خيل باشد چاره اينرامن مييابم . گپي كه من ميزنم, از خاطر نبرار همين كه وقت آمد آمدش را دانستي , در پيشت يك ظرف رنگ سرخ را انداخته مان. وقتي كه آمده صحبت كرد وبه خانه اش تكليف كرد, همين دست چپت را آهسته از آستين برارو به همان رنگ زده گير.با دست رنگ آلود همراهش رو. وقتي كه به خانه اش آمديد, وي پيش ميداريد و تو از قفا. همان وقت همين پنجه ات را در دروازه اش چسپان و درا . سحر اين پدر لعنت را يافته ميگيريم.

دختر دست رنگ آلودش را در دروازه چسپاند و در آمد, همراه بچه صحبت كرد. در همين وقت ابوصالي طهارت ميشكنم گفته از دروازه بيرون برآمد، در يك جاي وسيع طارت شكست و خيست و رويش به طرف دروازه آهسته آهسته ميامد كه در دروازه پي پنجه را ديده ماند. “اهو, الكي از اين كار پادشاه خبردار شده اند كو؟ – گفت در دلش . گشته رفته دستش راششت و از زمين يك كت خاك را گرفته يك دعا را خواند و به روي شهر پاشيد. سحر آدمان پادشاه تفتيش كرده ديدند كه در شهر چه قدر عمارت باشد, در در همه اش همين خيل پنجه كشيدگي و همين رنگ هست. گفت الله اكبر اين آدم اندك باشد, اين كار را ميكرد مه؟ از اين خيل آدم ترسيدن در كار,  اعلان كردن در كار كه همين دختراز وي ما از اين خشم گشتيم.

 دررو جرچي مانده اعلان كردكه“ هر كسي كه به همين دختر من علاقه كرده است و دوست داشته است“ خودش را معلوم كند. دختر را به وي نكاح كرده ميدهم, بچه اين گپ را شنيده به ابوصالي گفت:

-روم مه؟

-          رو, - گفت ابوصالي

-          بچه رفت. پادشاه همين خيل يك نگاه كردو هيچ چيز نگفته به ملا اشاره كرده:

-نكاح كرده دهيد, گرفته رود, - گفت

دختر را حلوا فروش به خانه اش گرفته برد. بحضور در كيف وصفا بود كه ابوصالي به حلوا فروش گفت:

-برادر, بايك دهان گپت به همين قدر مرتبه ها رسانيدم . اجازت ده كه اكنون ما رويم. ما هم برادر, داريم. خويش داريم, تبار داريم.

حلوا فروش او رادو دسته محكم گرفته به يگان جاي رفتي نمانده ابوصالي گفت:

-نه, تو من را منع كرده نميتواني!

ابوصالي خيرو خوش كرد و راست به پيش ابوعلي سينا رفت. پيش ابوعلي سينا رفت و دويشان ششتند, صحبت كردند.

بعد ابوصالي گفت:

-          برادر, ما و تو از چه ميترسيم؟ كتاب“ القانون“ را از خود كرديم. همان پادشاه چه كاري ميكند, كردن گيرد. ما نميترسيم. رفتيم به شهر خودمان!

ابوعلي سينا و ابوصالي خيستند و راست به شهر خودشان آمدند. آنها يك خواهر داشتند. خواهر شان از آمدن اكه هايش خرسند شد. آنها يك دو روز گشته آرزوي تماشاي يونان را كردند. در آن وقت يونان بسيار مملكت تعريفي بود و در رواج هر خيل علم ها نام براور ده بود. ابوعلي سينا آرزو كرد كه به يونان رفته آن جارا تماشا كند.

به ابوصالي گفت كه:

-بيا , همرا رويم!

ا               اين گفت كه:

-          نه, اكنون من بسيار گشتم, خودت رو!

-          بعد خواهرابوعلي سينا گفت:

(-

 مخلوق و دام

                حكايه مي كنند كه در بخارا مخلوقي پيدا شده است بسيار بدهيبت بوده است. آدم ديدگي ترسيده لام نگفته جان مي داده است. مردم علاج نابود كردن مخلوق را نيافته پيش ابوعلي سينا رفته اند. ابو علي سينا به استاد هاي آهنگر فرموده است كه يك دام بزرگ سازند. روي دام را صيقل دهند.

                استاد ها همينطور كرده اند. دام را پنهاني برده سر راه مخلوق گذاشته اند. آن مخلوق به دام نزديك آمد عكس خود را در دام جلا دار ديده، خودش به عكس خودش در افتاده است و گرفتار دام شدنش را ندانسته مانده است.

                همين خيل آدمان به طفيل تدبير ابوعلي سينا از دست آن مخلوق آدمكش رهائي يافته اند.

سينا و زن و شوهر جوان

يك زن و شوهر جوان فرزند دار مي شوند و دو ماه گذشتن پس هر دو شان مصلحت مي كنند كه پيش ابوعلي سينا رفته در بارة چه خيل كلان كردن كودك از او مصلحت گيرند. ميده چويده، سوغاتي گرفته آنها خانة ابوعلي مي روند. ابوعلي سينا آنها را مهمان داري كرده بعد مقصد آمدن شان را مي پرسد. زن مي گويد كه از خصوص تربية كودك ا زوي مصلحت گرفتن مي خواهند. ابوعلي سينا مي پرسد كه كودك شان چند روزه شده است؟ آنها مي گويند كه دو ماهه.

ا               بوعلي سينا دستانش را در سر زانو زده افسوس خورده مي گو يد:

-دير شده است، دير! كودك را مي بايست در همان روز تولد شدنش مي آورديد، اكنون خودتان او را چه خيل كه خواهيد، همان طور تربيه كردن گيريد.

                                               سودترس

روايت مي كنند كه ابوعلي سينا هفته اي يك مراتبه در سر كوچه بيماران را ميديده است. يك روز به نزديك بيمار رفته به روي او با دقت نگاه كرده است و يك باره داد زده گفته است.

-هاي شاگردان، بياييد كه من قاتل پدرم را يافتم!

شاگردان تازان آمده اند و بيمار را كشيده به حويلي در آورده اند. بعد با اشارة ابو علي سينا او را از دو پايش به زبررو  سيس خانه آويخته اند. ابو علي سينا باشد يك كارد كلان تيز را گرفته نزد بيمار آمده است و به او گفته است:

-پدرم در وقت جان دادنـش گفته بود كه قاتـل او در پيـشانه اش خـال كلان دارد و گوش راستش زخمي. من اين علامت ها را  در تو مي بينم. من انتقام پدرم را از تو بايد ستانم.

بيمار به زاري و التجا در آمده است و گريه كرده گفته است:

-من هيچ كس را نكشته ام.

ابو علي سينا:

-من ترا زنده بزنده پوست مي كنم، - گفته كارد به شكم بيمار رسانيده است.

بيمار سخت ترسيده با تمام قوتش دا دگفته است. همين وقت از دهان او يك چيز لنده پريده به زمين افتيده است.

                ابوعلي سينا آن چيز را گرفته گفته است:

                -علت درد تو انه همين بود. خرسند شو كه از درد خلاص شدي. بيمار به دانش ابوعلي سينا قائل شده صحت و سلامت به خانه اش برگشته است.

حمــام بريز  بريز

ابوعلي سينا در پيران سالي به درد بي دوا مبتلا شده است. او حس كرده است كه عمرش به آخر رسيده ايستاده است. بنا براين چهل روز در تهخانه نشسته از هر خيل گياه چهل شيشه دارو تيار كرده است. بعد از اين يكي از شاگردان صادقش را كه تمام علم و هنر او را از خود كرده بوده است، به نزدش جيغ زده گفته است:

-اگر من مرم، جسدم را به زنبر انداخته به گرم خانة حمام بر و بان. ثاني هر روز از بالاي جسدم يك شيشه يك شيشه از همين دارو ريز. بعد از چهل روز من برگشته زنده مي شوم و ديگر نمي ميرم. آن وقت ترا به مراد مي رسانم، تو هم مانند من طبيب مشهور مي شوي.

                پس از چند روز ابو علي سينا و فات كرده است. شاگردش مرده را به زنبر انداخته به گرم خانة حمام برده مانده است و هر روز از همان دارو يك شيشه را به بالاي جسد او ريختن گرفته است.

                روز سي و نهم جسد ابوعلي سينا آواز برآورده گفته است:

                بريز ! بريز! بريز!

                شاگرد شيشة آخرين دارو را گرفته از شادي به گرم حانه مي رفته است كه پايش لغزيده شيشة دارو از دستش افتاده شكسته است. گويا از همين سبب ابوعلي سينا زنده نشده مانده است.

                مي گويند كه حالا هم اگر آدم پاك و نيك و رحمدل و راست قول از نزد ويرانة همان حمام گذرد، صداي "بريز بريز" را مي شنيده است.

دواي درد عشق

                جواني سخت بيمار مي شود. يگان طبيب او را صحت كرده نمي تواند.  ابو علي را مي آورند . او مي فرمايد كه :

                -مردي را بياريد كه نام همة ديهه هاي گرد و اطراف را داند.

آن مرد را مي آرند. ابو علي نبض بيمار را مي دارد و به آن مرد مي فرمايد كه نام همة ديهه ها را يكتا يكتا نامبر كند.

مرد ديهه ها را يكتايكتا نامبر مي كند و در وقت نامبردن يكي از ديهه ها نبض بيمار تيز مي زند.

ابو علي مي گويد كه :

-اكنون شخصي را بياريد كه تمام خانه هاي آن ده و صاحبانش را داند. چنين شخص را هم مي آرند. ابو علي نيض جوان را داشته آن مرد را مي فرمايد كه صاحبان خانه هاي آن دهه را نامبر كند. حين نام بردن يكي از خانه هاي ده بيمار بيهوش مي شود.

ابو علي مي گويد:

-صاحب آن حويلي دختري دارد. آن دختر را اين جوان دوست مي دارد، آنها را زود نكاح بنديد.

دروغ شفابخش

                روزي به نزد ابو علي سينا يك جوان بيمار آمده است. ابو علي به او نگاه كرده است و چيزي نگفته به پيش بيمار ديگر گذشته رفته است. جوان گمان كرده است كه كسلي او بي دواست، خفه شده به خانه اش رفته است. ابو علي به گوش يكي از شاگردانش چيزي گفته او را پنهاني از دنبال جوان فرستاده است. جوان بيمار از خانه اش ارغمچين را گرفته به باغ برامده است. بعد به اين طرف و آن طرف نگاه كرده است و ارغمچين را به شاخ درخت بسته خودش را آويختني شده است.

                شاگرد ابو علي سينا دويده رفته بند را بريده است و به جوان گفته است:

                -ابو علي سينا گفتند كه شما ديگر نزد آنكس نرويد، شما يگان كسلي نداريد.

                بيمار از شنيدن اين سخنان يكباره شاد شده از كسلي روحيي كه چند وقت باز گرفتار بوده است خلاص شده است.

                بعد ابو علي سر اين كار را به شاگردش فهمانده است:

                -اين گونه بيماران را مجبور كردن لازم است كه سخت رنجيده قصد  خودكشي كنند و بعد يكباره شاد شوند.

هلبوي

                يك وقت پسر ابوعلي سينا كسل شده است. ابن سينا دارو و درمان كرده است ، اما بيمار صحت نشده است. بعد پسرش وفات كرده است. سينا شكم او را كفانده از پيش جگر خلته چة زهر را گرفته است. در خلتچه يك چيز  سنگ برين سخت بوده است."اين چه باشد؟"گفته خلتچه را گرفته به لب آب رفته است و آنرا بالاي هلبوي مانده دست خود را شسته است.

                دستش را شسته آمده ديده است كه همان سنگ در خلتچة زهر بودگي آب شده است.ابوعلي سينا به دلش گذرانيده است كه "دواي سنگ در خلتچة زهر بودگي هلبوي بوده است، اگر اين را مي فهميدم ، فرزندم را از چنگال مرگ خلاص مي كردم.

دواي درد گلو

بچه اي به نزد ابو علي سينا آمده گفت:

                -طبيب محترم، چند وقت است كه گلويم درد مي كند.

                -پيش از خوراك خوردن دستت را شوي، -گفت سينا گلوي بيمار را ديده.

                -آخر من به شما دستم درد ميكند نگفتم كو؟- ناراضيگي بيان كرد بچة بيمار.

                - مي دانم، گلويت درد مي كند.

                -اين طور باشد دست با گلو چه علاقه  دارد؟- پرسيد بچه

                -علاقه اش اين است كه تو خوراك را دايما با دست مي خوري  .  .  . 

زهر مار

مي گويند كه بيماران را مي آوردند و به سر كوچة ابو علي مي نشاندند. ابو علي كه از خانه بيرون مي آمد، بر يك جانب نگاه مي  كرد و مي گفت كه اين را فلان كسلي است و او را علاج اين است و در بازگشتن به جانب ديگر نگاه مي كرد وبه همين دستور علاج مي فرمود. روزي  بيماري را ملاحظة بسيار نمود و در علاج وي هيچ سخن نگفت و به ديگري مايل شد. آن بيمار را حالت عجيبي روي داد و دل از حيات و زندگي بركند. او را برداشته به خانه بردند. گفت:

                "- اي عزيزان، فكر تابوت و كفن سازيد، كار من نشد. ابو علي دانسته است كه مرض من علاج پذير نيست، بنا برين به من نگاه نكرد."

اكنون چارة كار رضا به قضا و دل به مرگ نهادن است.

اتفاقاَ در كنج خانه يكي سوراخي بود. اين كسل ديد كه ماري از آنجا بيرون آمد و بر گرد خانه سير نمودن گرفت. در ميانة خانه كاسة شيري بود ، دهان بر آن نهاده تمام شير را بخوردو بسيار بر زمين بغلتيد و بر خود بپيچيد. بعد از آن شير خوردگي را باز به همان كاسه قي كرد و به سوراخي درآمد. آن مردبسيار بر خود انديشه كرد كه چون من مردني هستم، ديگر اميدواري نمانده و هر ساعت امري دست مي دهد، مناسب چنان است كه اين شير ها را بخورم و خود را خلاص گردانم. براين خاطر قرار داده كاسة شير را بر گرفت و تماماً بر كشيد. چون زماني گذشت، ديد كه كسلي وي روي به بهبودي نهاد و روز بروز صحت بدن زياد مي شد بحدي كه از  خود اميدوار گرديد.

فرمود كه اورا بر سر راه ابوعلي برند و بر غرض آن كه با ابوعلي جنگ كند كه : " تو مرا دوا نكردي، اينك خداي تعالي مرا بي منت تو شفا ارزاني داشت". چون ابو علي از خانه بيرون آمد، او را بديد، در تعجب شد و گفت:

اي مرد، تو قي مار افعي ازكجا يافتي و به چه ترتيب آنرا استعمال كردي؟

من به سبب آن كه كسلي تو علاج ناپذير بود، دخل نكردم . خوردن قي مار افعي هم ضرر و هم فايده دارد. باري بگو كه آنرا چگونه يافته اي؟ بيمار اصل واقعه را گفته داد.

دود هزار اسپند

                يك وقتها در تمام شهر بخارا كسلي وبا پهن مي شود. مرامري اوج مي گيرد. آدمان همه حيران، چكار كردنشان را نمي دانند. بعضي ها بخا را را ترك كرده با مال و آل شان به شهر هاي ديگر كوچيده مي روند، بعضي ها به تقدير شان تن داده "هر چه شويم، شويم" گفته در خانه هايشان مي ماندند. پادشاه بخارا براي پيش اين كسلي را گرفتن همة علما و دانشمندان مملكتش را جمع كرده به آنها سپارش ميدهد كه علاج ازين بلا خلاص كردن مردم را يابند. اما هيچ كس در اين بابت چارة كرده نمي تواند. اتفاقاً به پادشاه خبر مي دهند كه در كدام يك كنج شهر ابوعلي گفتگي يك طبيب جوان است و اگر تواند علاج اين كسلي را فقط او يافته مي تواند. آدم مانده ابوعلي را به پيش پادشاه گرفته مي آيند. پادشاه ابوعلي را اول نظرش نمي گيرد، بعد دل و بيدلان مي گويد:

اگر در حقيقت طبيب باشد، چارة كسلي را بيند.

ابوعلي " خوب " مي گو يد و خواهش مي كند كه براي او هزار اسپند بسياري جمع كرده بيارند. با يك دهن گپ پادشاه خواهش بوعلي زود اجرا مي گردد. ابوعلي هزاراسپند را در مابين شهر غند كرده آنرا دود مي كناند. دود تمام شهر را فرا مي گيردو همه جا سيپ سياه دود، همه جا بوي هزار اسپند، از بسياري دود چشم كشاده يك قدم پيش مانده نمي شود. بعد ازين به آدمان كسل  آهسته آهسته جان مي درايد و كسلي از شهر برهم مي خورد. پادشاه به داناگي ابوعلي قائل شده به او پول و چيز بسيار مي دهد و آفرين مي گو يد. ازين كار ابو علي آدمان مي فهمند كه هزاراسپند به كسلي وبا دوا بوده است.

عـــــذر

                يك روز بو علي سينا براي دم گرفتن از خانه به كوچه برامده است. در وقت از نزديك حويلي گذشتن ديده است كه در سر يك كسل آدم بسيار جمع شده هي و هوي كرده ايستاده اند. ابو علي اين حادثه را ديده حيران شده است و از دلش گذرانيده است كه " چرا مردم در بالاي آدم كسل غوغا مي كنند؟ " آخر او طاقت كرده نتوانسته به آن خانه در آمده است. داملا ها اين آدم ناشناس را ديده امر كرده اند كه او از آنجا زود برامده رود. سينا به گپ آنها گوش نداده است و خواهش كرده است كه به او كسل را نشان دهند. داملاها به وي گفته اند:

-حاضر چهل ياسين ( يسين) كرديم، اگر به شما نشان دهيم، جن و اجنة وي به جانتان ضرر مي رسانند.

يكي از آدمان گفته است:

-ميلش، مانيد كني بينيم، اين آدم چه كار مي كند؟

                ابو علي كسل را ديده به او دارو داده است، بعد دارو را خوردن كسل كمتر آرام شده سرش را از بالشت برداشته به داملاها گفته است:

                - جن و اجنه خود شما بوده ايد. صحت مي كنيم گفته آدم را مي كشيتان كو! 

                همه حيران مانده اند، " كسلي كه هيچ گپ زده نمي توانست، به گپ درامده گفته. يكي از آدم ها ابو علي سينا را شناخته ,كه بودن او را به مردم فهمانده است. بعد آدمان به ابو علي سينا سجده كرده  از او عذر خواسته اند.

استاد و شاگرد

                ابوعلي ابن سينا روزي با خاطر پريشان يك اثر نوشته ,آنرا براي تازه نويس كردن به يك شاگردش داده است. شاگرد انشاي ابن سينا را درست خوانده نتوانسته است و به استادش مراجعه كرده گفته است:

                - استاد، خطتان را خوانده نتوانستم، التماس منبعدكمتر با دقت نويسيد، مايان شاگردهايتان مبادا معني اثرتان را غلط نفهميم.

ابو علي در جواب فقط يك شعر گفته است، كه آن، شعر اين است:

هر چند كه مي كنم تكاپو

نآمد زقلم نقش نيكو

از بسكه قلم شكسته سر بود

خاطر زقلم شكسته تر بود

شرط ابو علي ابن سينا

زماني در يك شهر كسلي وبا نهايت اوج مي گيرد. پادشاه آن شهر از ابوعلي خواهش مي كند كه به مقابل كسلي چارة انديشد. ابو علي خواهش پادشاه را رد كرده مي گويد كه براي نيست كردن وبا, تمام مسجدهاي شهر را آتش زدن و در بين مردم دعا خواني و ملاگي را برهم دادن لازم است.

ازين سخنان پادشاه , به خشم مي آيد و مي فرمايد كه سر ابو علي را از تنش جدا كنند. بعد ابو علي به پادشاه مراجعت كرده مي گويد:

-اي پادشاه عالم من يك شرط دارم . شرطم همين كه فلان روز آفتاب مي گيرد و آن چندمدت دوام مي كند. اگر همين گپ من دروغ بر آيد آنگاه شما مي تو انيد مرا سر بريد.

                پادشاه شرط را قبول كرده روز آفتاب گيري را انتظار مي شود. نهايت آن روز مي رسد. ابو علي شيشه ها را سيله كرده به پادشاه و نديمان او مي دهد. آنها مي بينند كه در حقيقت نيم آفتاب گرفته است. بعد ازين پادشاه و نديمانش به دانشمندي ابوعلي ابن سينا قا ئل مي شوند.

چاي كوهــي

                روزي يك زن كسل شده به نزد ابن سينا رفته است. ابن سينا او را ديده گفته است: 

-كجاي شما درد مي كند؟

-دلم،- جواب داده است زن.

ابو علي يك خيل علف را به زن داده فرموده است:

-همين علف را جوشانده آبش را چهار – پنج بار بخوريد، اين چاي كوهي است، از آب همين عجب نه كه نغز شده رويد.

                زن علف را گرفته به خانه اش رفته است و آنرا جوشانده آبش را خوردن گرفته است. ديده است كه در حقيقت درد دلش گم شده است. بعد زن به نزد ابن سينا آمده به حق وي دعاي بسيار كرده است.

از روي فراست

ابو علي سينا شنيد كه در يكي از كشور ها طبيبي است و همين كه بيماري به او مراجعت مي كند، درحال به بيمار مي گويد كه " بيماري تو به واسطة خوردن و نوشيدن فلان چيز است".

                شيخ تعجب كرد، زيرا از نبض نمي توان فهميد كه آب و خوراكش چه بوده است؟ ابوعلي سينا به آن ديار رفت و به مجلس آن طبيب حاضر شد و در آنجا نشست. طبيب شيخ را نشناخت. بيماري آمد و آن طبيب نبض او گرفت و گفت: " تو به سبب فلان غذا كسل شده اي ؟ " بيمار هم اقرار شد.

                بعد هم بيماري چند آمدند، ولي گپ همان. شيخ از مشاهدة اين حال تعجب كرد و بعد از آن كه طبيب فارغ شد، شيخ ا زطبيب پرسيد كه: " اين خبري كه شما به آب و خوراك موافق كرده مي گوييد با هيچ يك از قائده هاي طب راست نمي آيد. من در اول شنيده بودم، و ليكن باور نمي كردم، ولي اين شبهة من راست بر آمد.

طبيب فهميد كه اين ابوعلي ابن سيناست. و او را با يك عزت واحترام به خانه دعوت كردو ا زآن پس گفت كه : " شما زحمت كشيديد و از راه دور آمديد، بدانيد اخباري كه من به آب و خوراك مي دهم، از روي قانون طبابت نبوده بلكه از روي  فراست است. زيرا اهالي اين شهر اكثر بي سليقه استند.چيزي كه مي خورند بيشتر در بدن و لباس آنها اثر مي گذارد. من آنها را مي بينم و حكم مي كنم:  " فلان چيز خورده". و اين شخص كه اول به من مراجعت كرد تخم خربوزة بر لباس او چسپيده بود، گفتم كه تو خربوزه خورده ا ي، او هم تصديق كرد.

اين شنيدي كه مي بيني

                گويند ابن سينا روزي از يك تن شاگردان خود پرسيد:

-آرزو داريد به كجا برسيد؟

گفت :آرزو مي كنم مانند شما بشوم.

گفت :

-خاك بر سر من، آرزو مي كردم ارسطو بشوم، اين شدم كه مي بيني و تو كه آرزو داري چون من بشوي، چه خواهي شد/

تقسيم عقل

اهالي ديهة لغلقه كه يكي از ديهه هاي راميتن (هرميتن) است، پيشتر به سادگي مشهور بودند.

به مناسبت از همان ديهه بودن ابو علي سينا در حق اهالي آن ديهه افسانه اي مشهور شده بود. نظر به آن افسانه ، در وقت تقسيم كردن عقل گويا "خدا" از ده نه قسم آن  عقل را كه به سهم لغلقيان ميرسيده است، به ابو علي داده، باقيمانده يك قسم را به همة اهالي آنجا تقسيم كرده است، بنابر اين اهالي آنجا كم عقل و ساده شده  مانده بوده  اند.

خرسندي شاعر

ابو علي  ابن سينا روزي از كوچه صدائي شنيده است كه كسي سرود او را خوانده مي رود.  از شادي هوش از سر شاعر پريده است. "من ديگر در  اين دنيا نه آرزوئي دارم"، - گفته است او به دوستانش ، - "و نه از مردن باكي" كسي كه سخن خود را از دهن مردم شنود،  هرگز نميميرد". چنين گفت ابو علي ابن سينا، پس از آنكه فقط يك بار سرود خود را در كوچة شهرش از دهان كسي شنيد.

طبيبي ابو علي ابن سينا

ابو علي سينا در بخارا طبابت خانه داشته است. هر كس كه كسل شود، پيشاب خود را به شيشه انداخته مي آورده است و نام خود را نويسانده در رفة طبابت خانه مانده ميرفته است. بعد ابو علي سينا در وقت هاي معين با همراه شاگرد خود گردش كرده، پيشاب ها را يك يك از نظر مي گذرانده است و درد هر كس را از روي پيشابش معين كرده، دواي آنرا ميگفته است. شاگردش نوشته گرفته به بيمار ميداداست. اكثر بيمار ها صحت مي شده اند.

يك ملاي بخاري كه هميشه ابو علي سينا را كافر گفته او را طعنه زده ميگشته است و به دانشمندي و حكيمي وي باور نمي كرده است، خلق و عوام را فريب مي دهد گفته تشويقات ميبرده است.

                      روزي همان ملاي بخاري به خدمتگارش فرموده است كه پيشاب مادگاوش را به شيشه انداخته، گرفته بيارد. خدمتگار اين فرمان ملا را بجا آورده است. خود ملا پيشاب گاوش را به طبابت خانة ابوعلي سينا برده مانده است و اما نام خدمتگارش را نوشته است.

روز دوم ابوعلي سينا با همراه شاگردش هر روزه برين پيشاب ها را يك يك از نظر گذرانيده دواي هر يك بيمار را گفتن گرفته است. وقتي كه نوبت به پيشاب ملا آوردگي رسيده است ابو علي سينا اندكي ايستاده فكر كرده است و بعد گفته است:

-          به صاحب اين گوئيد كه مادگاوش را نغز پرورش كند، كنجاره وتريد دهد، فربه و سير شير مي شود.

شاگرد ابوعلي سينا اين سخن هاي معلمش را نوشته به زير شيشة ملاي بخاري مانده است. بعد ملا آمده كاغذ را خوانده است و رفته  به زير پاي ابوعلي ابن سينا سر مانده است.

(حكايت هاي "طبيبي ابوعلي سينا "." در  آن دنيا "و" طبيب و ابوعلي  سينا "- را واحد اسراري از ميان ساكنان ناحيه بايسون جمهوري ازبكستان جمع آورده است. نيگ: مجلة "شرق سرخ" شمارة 8. ، سال 1952، ص 28- 260)

ابوعلي ابن سينا در  اصفهان

ابوعلي سينا در وقت گريزگي اش به اصفهان رفته است. همراه خود هيچ گونه كتابي نداشته است. طلبگان و عالمان از وي خواهش كرده اند كه كتاب " قانون" را براي خواندن به آنها بدهد. ابوعلي گفته است كه هيچ گونه كتابي ندارد، ولي "قانون" را از ياد گفته است و آنها نوشته گرفته اند. بعد از آن كتاب "قانون" را يافته نوشتة خود را با آن مقايسه كرده اند كه هيچ فرقي نداشته است.

شگفت پادشاه

گويند روزي (بوعلي) در پيشگاه پادشاه بود. پادشاه در بالاخانه از دريچة كه سنگريز داشت و بيابان بود، با دوربين نگاه مي كرد. بوعلي پرسيد:

-          به چه چيز نگاه مي كني؟

   گفت:

-          در چهار فرسخي سواري مي آيد، مي خواهم بدانم كيست؟

              بوعلي گفت:

- اين راه نزديك است و نيازي به دوربين ندارد. اكنون من مي گويم كه اين سوار چه گونه آدمي است. مردي است جوان و جامه اش به رنگ خاكستري است و بر رخسارش خالي دارد و سرگرم خوردن شيريني است.

پادشاه پرسيد:

- همة آنچه گفتي درست، ولي  شيريني از مزه دانسته مي شود، تو از كجا دانستي كه شيريني مي خورد؟

گفت:

- از آنجا دانستم كه مگس هائي چند دور دهانش پرواز  مي كنند.

پادشاه نخست باور نكرد، ولي چون آن مرد رسيد و پرسيد، دانست چنان بود كه بوعلي گفته . در شگفت شد.

نان خشك

گفته اند كه روزي (بوعلي) در شكارگاه با پادشاه بود، به پادشاه گفت:

- در پنج فرسخي مردي پياده مي ميآيد و نان خشك مي خورد.

پادشاه پرسيد:

-از كجا دانستي كه نان خشك مي خورد؟

گفت:

-ديدم چون نان را شكست، از ميانش گرد بلند شد.

گربة بيمار

ميگويند كه در جاهاي كه بيماران بسيار بودند و بوعلي نمي توانست رگ يك يك را بدست بگيرد و درمان كند، گفته بود كه بيماران ريسماني بدست خود ببندند و سر ريسمان را به بوعلي بدهند تا از گرمايي كه از رگ به ريسمان رسيده است بوعلي دريابد كه بيماري چيست و درمانش كدام؟

يك روز مردم براي اين كه آزمايشي از او كرده باشند،  مردي گربه اي گرسنه از كوچه پيدا كرد و در زير بغل زني داد و ريسماني بدست گربه بست و سر ريسمان را به ديگري داد كه بدست بوعلي برساند.

چون چند تن از اين راز آگهي داشتند,گفتند:

ا               - كنون بوعلي رسوا مي شود و طشتش از بام مي افتد و همه خواهند فهميد كه اين آوازه هاهمچون آواز تبيرة ميان تهيست.

همه گوش به زنگ تا ببينند  از اين نيرنگ بازي چه بيرون ميـآيد. چون ريسمان بدست بوعلي رسيد باريك بين شد و گفت:

- اين بيمار در هفتة گذشته ا زيك شكم پنج تا زائيده است و جز ناتواني و نياز به خوراك بيماري ندارد. اگر بتوانيد پنچ موش به او بدهيد كه درمانش در اين است. وگرنه پنج سير گوشت بي استخوان ناپخته به او بخورانيد كه براي بهبودي او جز راهي كه گفتم، راهي نيست. چون اين سخن از دهان بوعلي در آمد، همه سرگردان ماندند و در بارة  زائيدن بيمار به پچ پچ افتادند و پس از بررسي دانستند كه هفتة گذشته گربه پنج بچه زا ئيده است. آنگاه همه به پوزش به آستان بوعلي آمدند و سر به پايش گذاشتند و بخشش خواستند.

بوعلي و كاروانيان

مي گويند كه بوعلي با كارواني به راه افتاد تا از شهري به شهر ديگر برود.  چون فهميد كه كاروانيان او را نشناختند، شب هنگام كه كاروانيان به خواب خوش بودند، برخاست و زنگهاي شتران را باز كرد و از نو چنان بست كه چون بيدار شدند و به راه افتادند، از آواي آن، همه كاروانيان به خواب رفتند.

شب ديگر زنگ ها را چنان بست كه  به هنگام رفتن از آواي آنهاهمه به شور و شاد ي افتادند و دست افشان و پايكوبان شدند و خنده ها سردادند.

و شب ديگر چنان بست كه همه اندوهگين شدند و آنان كه دل نازك داشتند ، به گريه افتادند. از اين كارها همه سرگردان مانده بودند  و چنين پنداشتند كه اين كار ، كار ديوها و پريهاست. ولي چون بررسي كردند ، دريافتند كه كار اين مرد است . و دانستند كه اين مرد بوعلي است و به او مهرباني ها و فروتني ها كردند.

ذهن تيز

در داستان ها آورده اند كه بوعلي هر نامه و نوشته و دفتري را كه يكبار مي خواند، از بر مي كرد. گويند ، در راهي با مرد دانشمندي همراه شد، بوعلي از او پرسيد كه براي چه كاري آمده است؟

گفت:

-دفتري در واژة تا زي ( لغت عربي) نوشتم و مي خواهم آنرا به پادشاه بنمايم.

بو علي گفت:

-آنرا به من ده تا ببينم.

بو علي دفتر را گرفت و همة آنرا خواند و از بر كردو دفتر را پس داد.

روز ديگر كه به شهر رسيدند، بوعلي به پيشگاه پادشاه رفت و ديد همراه او با دفترش در نزدپادشاه است. پادشاه بوعلي را خيلي گرامي  داشت. آن مرد با خودش گفت:" اگر مي دانستم كه بو علي اين اندازه نزد شاه گرامي است به پايمردي او دفتر را به پادشاه پيشكش مي كردم تا به دست ياري اش به بخشش فراواني مي رسيدم". چون دفتر را به پادشاه داد، پادشاه آنرا به بوعلي داد و گفت:

-ببين ، اگر در اين دفتر دانشي به كار برده و سزاوار بخشش است چيزي به او بدهم.

بوعلي گفت:

-اين دفتر را از اين پيش نوشته اند و اين مرد نويسندة ا ين دفتر نيست.

مرد برآشفت و گفت :

-چه مي گويي؟ اين دفتر ساخته و پرداختة  من است.

بوعلي گفت:

- من اين دفتر را از پيش خوانده ام. و از آغاز تا انجام آنرا ا ز بر دارم. بگير دفتر را تامن ازبر بخوانم!

دفتر را به آن مرد داد و چندين برگ ( ورق ) آنرا خواند، هم از آغاز و هم از ميان و هم از انجام. آن مرد در نزد پادشاه و ديگران خوار و سر بزير شد.

بوعلي شرمساري او را نپسنديد، به پادشاه گفت:

اين دفتر از  خود اين مرد است و بايد پاداش نيكو به او بدهي و من يكي دو روز با اوهمراه بودم و دفتر را از او گرفتم و دو روز بي آنكه او بفهمد، آنرا ا ز بر كردم.

همه در شگفت شدند، و بر او آفرين كردند. و آن مرد از شرمساري در آمدو از دست پادشاه بخشش فراواني گرفت و بي نياز شد و سپاسگذار بوعلي شد.

ابن سينا و پادشاه

روزي از روزها پادشاهي كسل شد. بدرد بسيار بد گرفتار شد. ابوعلي ابن سينا در كدام مملكت شنيد كه پادشاه شناسش كسل شده است. نان و نمك كه خورده بود، آمد. آمد ديد يك دردي كه نه دست كار مي كند و نه پا . در تخت يك خلطه برين خواب مي كند.

پادشاه گفت:

-          اي ابوعلي، تو برادر مني، من به همين درد گرفتار شدم. يگان راه طبابت كسلي من هست يانه؟

ابن سينا ديد و گفت:

-طبابت اين دردآسان هيچ گپ نه.

-آسان؟ در دنيا نه طبيب ماند، نه بلا و نه بدتر، صحت نشدم!-گفت پادشاه.

-خير، زندگي ديه. خود پگاه سپه صحت مي شوي، - گفت ابوعلي.

پادشاه حيران شد و گفت:

-چه بايد كرد؟

-به خلق اعلان كنند كه ، - گفت ابو علي ، - به حمام پگاه هيچ كس نرود. گفتة او راقبول كردند. بوعلي فرمود كه پادشاه را به زنبر انداخته به حمام برند. گرفته بردند و حمام را گرم كردند. ابوعلي هم دارو و دواي ويرا تيار كرده به حمام برد. بعد آدم ها را گفت:

- در آئيد، پادشاه را در بين حمام مانيد  و در را محكم كنيد. يك اسب نغز پايگهچي را زين و افزار كرده به در حمام برده مانيد.

اسب پايگهچي را هم به در حمام آورده بستند. ابو علي سينا پادشاه را به حمام در آوردو در را محكم كرد، ديد كه  حمام گرم.

-كني از جايتان يك خيسته اين سو ، آن سو گرديد، - گفت به پادشاه.

-شما غلطي گپ ميزنيد آ ! من اگر گشته مي توانستم شما را دعوت نمي كردم، - گفت پادشاه.

-خيز اين جا پاي پادشاهي نه! – گفت و به دستش يك دسته خيمچة خار را گرفته كشيده وكشاده به تخته پشت پادشاه چنان زد كه كرته اش تيت تيت شد.

-اي در گور دديت تويه، - هيبت كرد پادشاه.

-خيز اين سو آن سو قدم مان! گفت باز ابو علي.

قهر پادشاه آمد، خيسته كلة ابوعلي سينا را  .  .  .  گيرم مي گويد و علاجش نه.

ابوعلي سينا ديد كه از غايت قهر و غضب همة رگ و پيوند هاي پادشاه كشاده شدند. پادشاه از جايش خيسته دو سه قدم ماند. ابوعلي در را كشاد، باز محكم پوشيد و همان اسب بزتاز را سوار شده، هي كرد و رفت.

پادشاه با همان قهر و غضب تپه توغري به اداره اش رفت و گفت:

اسپ را سوار شويد، پدر لعنت را دست گيريد، در گـور داداي ايـن ابوعلـي سينـا فـلان وبهمدان، من را قريب كشته بود كو! وي مرا مي كشته است!

وزير ها گفتند:

-هاي، توبه كنيد، از همان حمام خودتان آمديد يا يگان كس پشتاره كرده آمد؟

-خودم آمدم.

-اي توبه كنيد! دردتان هم بد بوده است و دوايش هم بد بوده است.

پادشاه در حقيقت فكر كرد و فهميد كه از حمام خودش آمد، آخر جنبيده نمي توانست. بعدقهرش پست شده ملايم شده  گفت:

-رفته عذاب نداده به اسپ سوار كرده بياريد.

دو آدم پيشكـي رفتـه از كجـائي، ده چقريم، يا  بيست چقريم، سي چقريم ابوعلي سينا رادستگير كرده دستش را بستند، پايش را بستند، در روي  اسپ آدمكَش برين گرفته آوردند.

" هي دريغ، اينها من را يگان كار مي كنند" – گفت در دلش ابوعلي سينا.

بعد يك كس اسپ را آب و عرق كنانده رفت و گفت:

اِ               اي كشائيد دست و پاي ابوعلي سينا را.

دست و پايش را كشادند. تا ابوعلي سينا را آوردن وزير باز به پادشاه فهمانده دادند:

-برادر، تو از اين جهلت گرد! دردت هم بد بوده است و دوايش هم بد بوده است. اگرهمين طور نمي كرد، تو صحت نميشدي! چند سال تو خواب كردي، همين قدر كه طبابت كردند، از بالاي كورپة نازو پرِ قو خواباندند، صحت نشدي!

پادشاه از كارهاي كردگي اش پشيمان شد. ابوعلي سينا را آوردند. پادشاه از جايش خيست و دهن در رفته با لب پر خنده ابوعلي را آشنائي كرده آورد، به پهلويش شناند.

-برادر، - گفت، - اكنون همين كاري كه من كردم از روي جهل و غضب  و خشم بود، تواين گناه را مي گذري. من هم گناه ترا گذشتم. أنه اين كليد خزينه، أنه اين شهر، گير و خور و گرد!

ابوعلي سينا گفت:

-برادر صحت شدي؟

صحت شدم.

-دم من را ديگر نگير.

-نه، - گفت پادشاه، - من ترا نميمانم. من يك بي عقلي كردم. گناهم را ميگذري، ليكن ترا نميمانم!

-نه، - گفت ابوعلي، - دم من را نگير. من آدم سياره، به كجائي خدمت كنم، به كجائي كار كنم، به كجائي كيف كنم، اختيارم.

پادشاه گفت:

-نه، نميمانم.

بعد ابوعلي سينا گفت:

-برادر، همه جابجا شينند، من يك حكايه مي كنم، اگر به شما معقول شود، گوئيد "

معقول"، معفول نشود، گوئيد "نامعقول".

بعد گفتند:

-كني، حكايه ات را سر كن!

ابوعلي سينا حكايت را سر مي كند:

-يك مرد كمبغل بود و هيچ روزش به نمي شد. اما  در درِ خانه اش يك مار خانه داشت.

يك روز به خودش فكر كرد كه "همين شير مادگاو را به بازار برم، فروشم و يگان چيز خرم بيارم، زندگي كنم".

گاو را دوشيد و شير را در خرمه( خمره)گرفته  به بازار برد. شير را اتفاقاً هيچ كه نخريد. مرد كمبغل مأيوس شد و باز گشت كرد. در راه خانه اش يك غار بود. در رو بروي همان غار خرمه را ماند و طهارت شكني شيشت. از جايش خيست و ديد كه از درون  غار يك مار برامد، آمد همان شير را خورد و ماند و رفت. اين مرد سراسيمه نشده باز آمد و گفت كه "عجب مار بوده است اَ ؟" همان مار رفت و در دهنش دو ته طلا آورد و درون خرمه پرتافت. دو طلا را مرد گرفت و احوالش نغز شد. كمبغل خرسند شد، "عجب جايش را يافتم" گفت. قصه كوته، هر روز به كسي نفهمانده شير دوشيده اش را برده در همانجا مي ماند. مار مي خورد و دو طلا مي آورد و به خرمه مي پرتافت. همين قتي اين تهخانه كرد، بالا خانه كرد، باي و به دولت شد.

او يك پسر عاقپدر داشت، از آمدن دولت خبر ندارد. " اين پدر من از كجا مي يايد" – مي گويد. آخر طاقت كرده نتوانست، يك پگاه بروقت خيست و آمد پيش پدرش، چهار زانو كرده شيشت و شمشير را از ميان كشيد و به پيش پدرش پرتافته گفت:

- اي پدر، همين دولت يافتگي را ميگوئي از كجا؟ اگر نميگوئي با همين شمشير ميزنم، كله ات مي پرد!

مرد كمبغل گفت: آبا، كار گنده شد. چه كار كنم؟ اگر به  اين گويم، اين يك بچة احمق .نميشدگي، مار را مي خوساند. اگر نگويم، من را مي كشد. گشته فكر كرده فكر كرده گفت:

-پسرم، تو خوردن و پوشيدنت را دان و از كجا آمدن دولتتت را نپرس. اگر پرسي هم تو خفه  مي شوي و هم من.

-نه پدر گپم را دو نكن، - گفت بچه.

بعد ديد كه نمي شود، كمبغل گفت كه منه مسئله همين.

اين گپ را بچه فهميد و گفت:

-نباشد اين پگاهي شير رامن مي برم.

كمبغل بسيار خفه شد، گفت كه : " اين مار را يا خرسند ميكنه يا خفه. بچه همه و قت درميانش شمشير داشت. شير را برد و در همان جاي مقرر كردگي كمبغل ماند . گشت و آمده كمتر پائيده ايستاد. مار بيچاره عقيدة هر روزه كرده برآ مد، شير را خورد اكنون به طلا  مي رفت كه بچه طاقت كرده نتوانسته گفت:

-شير را بي پول خوردي ، پول نپرتافته مي روي؟

قهر و غضبش آمد، بچه را خون بچگي در جوش امد. شمشير را كشيد و زد، يك وجب دم مار بريده شده غلتيد.مار به درون غار درآمد. مار به خود ش فكر كرد كه : " وا عجبا اين چه خيل ناجنس بود كه من را اينطور كرد.؟ طاقت نكرد كه من حقش را دهم".

مار از غار بر آ مد، روي بچه به طرف خانه بود كه با تمام قوتش زهر زد. بچه غلتيد و در همان جا سپ سياه شده مرد.

مرد كمبغل فكر كرد از مولجر (حد و اندازه) گذشت و براي چه درك پسرم نه؟ طرف غار رفت. آمد ديد كه بچه رويش به طرف خانه مرده مانده است. خرمه را ديد كه خالي. دم مار يك وجب بريدگي و سر به طرف غار.  مرد كمبغل فكر كرد" . براي چه اين طور شده باشد. همين مار از خانه برآمده است، آمده است شير را خورده است، وقت اكنون "طلا ميبيارم" گفته به طرف خانه اش رفتن اين " چيزي نداد" گفته جهل بچگي غالبي كرده است. زدست ، دم مار بريده شده است. اما مار صحت به خانه در آمده است. از كار كردگي بچه خشمناك شده تمام قوتش را جمع كرده وقت بچه خرمه را گرفته به طرف خانه رفتن زهر زده ا ست. و بچه مرده است. اين عيب مار نه و عيب بچة خودم. مرد چنين خلاصه برآورد و فرياد كرد:

-هاي مار جوره، برا! ما همان جورة قديمه ، تو خفه نشو! مار دم نزد.

دوم بار فرياد كرد:

-هاي مار جوره برا! ما جورة قديمه من خفه نمي شوم.

مار باز دم نزد، سوم بار جيغ زده بود كه مار برآمد،  گفت:

-تو برا ي چه خفه شدي؟

مار گفت:

-تو خودت براي چه نيامده همين بچه را فرستادي؟

كمبغل گفت و گوي پسرش و خودش را به مار نقل كرد كه مار هم قناعت بخش شد.

مرد كمبغل گفت:

-برادر، تو اكنون دم بريده ات را به خاطر نبيار،  من بچة مردگي ام را . ما مثل پيشتره دوستي كردن مي گيريم.

مار گفت:

-نه از همين روز رشتة برادري را ميبريم.

-سبب؟

-سبب همين كه اگر من درون غار بودگي طلا را برآورده به تو دهم هم، همين زهر زده بچه ات را كشتگي ام از دلت نمي رود. در  موردش در دلت مي گويي كه " تو همان پدر لعنت نيستي كه بچة مرا زهر زده كشتي؟" تو اگر ده تا گاو دوشائي گيري و شيرش را من خورم، به يكش نه به يكش به دلم ميآيد كه " تو همان پدر لعنت نيستي كه بچه ات دم مرا بريده بود". اين دو گپ تا زنده بودن من و تو ا زدلمان نمي رود. از همين روز پناه تو هم به   خدا ، و پناه  من هم به خدا.

اي، برادر، وزير ها،- گفت ابو علي سينا- ، اگر همين پادشاه كليد خزينه اش را دهد، تمام خزينه را من برباد كنم، يك روز نه ، يك روز به دلش ميبياد كه " تو همان پدر لعنت نيستي كه در درون حمام مرا به خيمچة خار دار زده بودي؟ " . به دل من ميبياد كه " تو همان پادشاه نيستي كه از پسم دو كس را فرستاده " او را بسته بيا، ميكشم" گفته بودي؟ برادر اين دو گپ از دل ما و تو نمي رود. اين گپم معقول يا نا معقول؟

پادشاه گفت:

-معقول اين تا مردن از دل نمي رود.

-همين خيل كه باشد، - گفت ابو علي سينا، - برادر پناهت به خدا. اگر يگان كسل شدي،من را خبر كن و اما اميد نكن كه من مي ايستم.

با همين ابو علي سينا خيست، اسپش را سوار شد، از پشت كار خودش رفت.

ابن سيـنا و جوان دردمنـد

در دورة بچگي ابو علي ابن سينا  دو علماي زبردست بوده است. آنها مكتب هاي كلان كلان را با عذاب و مشقت خوانده عالم زور شده اند. يك روز آنها نشسته به همديگر شان گفته اندكه " مايان عذاب كشيده مكتب را تمام كرديم، اكنون مي خواهيم كه بي عذاب و مشقت از روي علم و حكمتمان به حضور زندگاني كرده گرديم" . به همين مقصد يك روز در راه مي رفتند كه از پيششان يك آدم موسفيد بر آمده است. بعد سلام و عليك موسفيد گفته است:

- سفر بخير بچه ها!

آنها گفته اند:

- ما مكتب هاي زمان حاضره را با عذاب خوانده تمام كرديم. اكنون مي خواهيم كه از روي علم و حكمتمان كار كرده عمر به سر برده گرديم.

بعد اين موسفيد گفته است كه:

- شمايان به فلان جا مي رويد، در يك دشت يك كوه است، در پس كوه يك دشت، درپيش دشت يك غار است . به همان غار در آمده چهل روز چله مي نشينيد. بعد چهل روز از درون غاريك مار زرد مي برآيد. مار را برآمدن برابر سرش را مي بريد و به ديگ انداخته جوشانده مي خوريد. آن وقت همة گفته هايتان اجرا مي شود.

بعد ازاين آن دو نفر بسيار گشته آن غار را يافته اند و بدرون آن غار در آمده و چهل روز چله نشسته اند. پس از چهل روز چله در ساعت گفتگي اش از درون غار يك مار زرد بد هيبت پيدا شده است. آن، دو كس يكباره به مار هجوم كرده آنرا گرفته و كشته اند. و درو به ديگ انداخته ألاو كرده اند. اما وقت پزم پزم مار ,آن دو كس را ألاو سست  كرده است و خواب هر دويشان برده مانده است. يك محل ابوعلي ابن سينا رمه را هي كرده أمده ايستاده بوده است كه ناخواست چشمش به درون غار افتاده است. وي ذهن مانده ديده است كه در درون غار دو كس خواب و در نزدشان آتش ملت ملت مي كند. ابو علي باز آهسته آهسته درون تر در آمده ديده است كه در ديگ يك حسيب برين چيز جوشيده ايستاده است. وي آهسته ديگ را برداشته است واز غار بيرون بر آمده است. بعد از آب شوربا يك چمچه خورده است كه عقل و هوشش تماماً ديگر شده است. ابن سينا آب باقيماندة شوربا را هم پاك پاكيزه خورده است. پس از اين ابن سينا چه بودن دنيا را فهميده است. وي دانسته است كه زمين چه خيل، آسمان چه خيل، خاك چه  خيل ، گياه چه خيل و غيره.

از همين جا خيسته رمه ها را به صاحبش سپاريده است و راست به بخارا آمده است. و يك كمتر در همين جا خوانده است مه ، نخوانده است مه،  كلان شده است. كلان شده كسلخانه تشكيل كرده تمام كل و شل را صحت كردن گرفته است. كدام دردي كه نباشد، دارو داده صحت مي كرده است. آهسته آهسته در روي دنيا مشهور شده است.

 در همين وقت يك بچه از تاشكند به كسلي بسيار گنده گرفتار شده است و يگان طبيب وي را صحت كرده نتوانسته است. بعد بچه فهميده است كه در بخارا يك ابوعلي ابن سينا گفتگي طبيب زور پيدا شده است. خويش و تبارش را جمع كرده گفته است كه:

-               من را پيش همان طبيب بريد. همان طبيب بيند، يا ميمرم يا ميزيم. تماماً در عذاب ماند م كو از دست اين درد.

از همان جا درو به عرابه و پرابه، به اشتر و پشترها سوار كنانده به بخارا گرفته آوردند. خويشاوندان بچه ديده اند كه ابوعلي ابن سينا در بخارا در هر كجا كت و جاي وجلال كرده طبيبي كرده گشته است. بعد آنها هم كسلشان را برده اند و ابوعلي سينا را جيغ زده آورده گفته اند:

- همين كسل ما را هم قبول كنيد.

ابوعلي ابن سينا آمده ديده است و يك بار "ميشود" گفته قبول كرده است. آنها كسل را پرتافته مانده رفته اند. يكچند محل به پيش كسل , ابوعلي ابن سينا نيامده است. خود بخودش بچه فكر كرده گفته است كه "مبادا اين فريبگر و نغمچي نباشد؟ همين قدر كت ها را در اينجا آورده ماندنش يا براي  انجام يا طلا نباشد؟ مادرم مرا به وي آورده سپاريد، وي يگان بار طرف من نميبيايد، نمي پرسد، اين چه خيل طبيب بوده است؟

بچه باز چند وقتي ديگر ايستاده است. ابوعلي ابن سينا باز نزد وي مي آمده است و يگان دارو نكرده باز گشته مي رفته است.

بعد بچه به مادرش خط كرده است: اين طبيب نبوده است، فريبگر بوده است، من را جيغ زده گيريد و بريد. اين يك درد من صد درد شد.

بعد مادرش آدم هايش را فرستاده است.آدم ها آمده كسل را به شتر بار كرده اند و با چه عذاب و عقوبت ها به تاشكند گرفته رفته اند. در تاشكند يك روز در بالاي صفه خواب كرده بوده است. دل بچه بسيار شير خواسته است. وي به ماردش گفته است كه:

-               به من نيم كاسه شير پخته بيار.

مادرش نيم كاسه شير را پخته آورده است و به بالاي سرش مانده است. بچه "بعد مي خورم" گفته كسلي خود را فكر كرده خفه شده ايستاده بوده است كه از پايان صفه يك مار زرد برامده همان شير را خورده است و گشته به درون شير قيت كرده است. قيت كرده باز از صفه فرامده به راهش مانده رفته است. بچه در دلش گفته است كه "دنيا در نظرم تاريك شد. از اين خيل عذاب  مردنم به است.  بيا همين زهر مار به شير اَرلش شد. همان را يك باره خورم و مرم، از دنيا خلاص شوم".

بعد شير را گرفته است و خورده است. خوردن برابر چنان بدنش لرزيده در بدنش يك گرمي پيدا شده يك عرق كرده است، عرق كرده خوابش برده است. يك شبانه روز مست خواب رفته است. بعد از يك شب و روز يك باره به هوش آمده ديده است كه تمام درد در بدنش بودگي نيست شده است.

اِ               - من نغز شدم، - گفته مادرش را جيغ زده است. به مادرش – كني من را كمتر بردار، مي خيزم مه، - گفته است.

-مادرش از قلتوق بچه اندك برداشته است كه بچه خيسته است. همينطور بچه آهسته آهسته صحت شده رفته است.

بعد بچه يك شب خويش و تبارهايش را جيغ زده گفته است كه:

- ابوعلي ابن سينا، ابوعلي ابن سينا گفته تعريف مي كنند، بيكار گپ بوده است. وي طبيب هم نبوده است، فقط خلق را فريب مي كرده است. روم خودش را در بين بازار بخارا داشته يك شرمنده كنم، چه مي گوييد ؟

بعد همه خويشاوندان راضي شده اند. بچه يك محل عرابه پرابه، شتر پتر كرده به پيش ابوعلي ابن سينا رفته است. وي به بازار بخارا درآمده در يك كنج پائيده ايستاده است. ابوعلي ابن سينا از درون بازار ميده چيده كرده برآمده ايستاده بوده است كه يكباره چشمش به همين بچه افتيده است.

اِ بچه اينجا بيا، - گفته است ابوعلي ابن سينا. بچه هيچ گپ نزده دويده به پيش سينا آمده است.

- تو،- گفته است ابوعلي ابن سينا،- زهر مار افعي را از كجا يافته خوردي كه از درد خلاص شدي؟  عيان را بيان كن.

بچه گفته است كه:

- مادرم شير پخته آورد، يك مار زرد بد هيبت آمد و شير را خورد و زهر ارلش كرده گشته پرتافت. من همان را خوردم و از درد خلاص شدم.

ابوعلي ابن سينا گفته است:

-همان وقت مادرت ترا آورده به دست من سپاريد. من دانستم كه به غير از زهر مار افعي ديگر يگان خيل چيز بدرد تو تأثير نمي كند. آن وقت مار افعي را من نيافتم، يك چند جاي را كافتم، پيدا نكردم. در عين كافت و كاو من تو قهر كردي و برآمدي و رفتي. خير تقديرت در همين بوده است، منه خود همين مار آمد و در شيرت زهر انداخت و تو آنرا خوردي و نغز شدي.

همين خيل هردويشان خيلي صحبت كرده اند.

بعد بچه خير و خوش كرده به تاشكند رفته است. وي فهميده است كه ابوعلي سينا حقيقتاً هم طبيب مشهور روي دنيا بوده است.

صحبت ابوعلي ابن سينا با پادشاه

چنين مي گويند كه ابوعلي سينا در درگاه پادشاهي يك مدت خدمت كرده بوده است. روزي آن پادشاه به آدمانش فرمان داده است كه تخت او را به بيرون برارند. وقتي كه تخت را برداشته به بيرون ميبرده اند، ابوعلي سينا در نزد پادشاه بوده است.

پادشاه و ابوعلي سينا مدتي در هواي كشاد باهم صحبت كرده اند. در اين وقت از دور سياهي اي نمايان شده است كه آن به سقا مانند بوده است. پادشاه تعجب كرده است كه آن چه باشد. ابوعلي سينا اين تعجب پادشاه را برطرف نموده گفته است:

- پادشاهم، آن سياهي مرد اسپ سواري مي باشد كه در خورجين عسل دارد و گاه گاه از آن عسل ليسيده مي آيد. پادشاه را تعجب زياد شده است و از سينا پنهاني شخصي را براي فهميدن آنكه آيا ابوعلي راست مي گويد، به سوي آن سياهي آمده ايستاده روان كرده است. در حقيقت آن شخص خبر آورده است كه گفتة  سينا راست است. پادشاه حيران شده به سينا گفته است:

- خير، تو دانستي كه آن سياهي سواره اي است، پس  از  كجا فهميدي كه وي در خورجين عسل دارد؟

- من، - گفته است ابوعلي سينا ،- ديدم كه مگس ها او را  احاطه كرده اند و از همين فهميدم كه در كوجاي  وي شيريني اي هست.

پادشاه  سينا را ستايش كرده به او تحفه داده است.

طبيب و ابوعلي ابن سينا

ابوعلي ابن سينا گريزه شده مي گشته  است، چونكه پادشاه همان وقته بسيار ظالم بوده است. پادشاه  براي دستگير كردن ابوعلي پول بسيار وعده كرده است. يك روز ابوعلي سينا به يك شهري رفته ديده است كه يك طبيب به روي كورپچه چارزانو نشسته بيماران را طبابت مي كند. ابوعلي هم رفته به يك كنجك نشسته است. طبيب بيماران را يكته يكته ديده، به دردشان دوا مي گفته است. ابوعلي كار طبيب را با دقت تماشا مي كرده است. نوبت به يك زن رسيده است. زن از فرنجي دستش را برآورده به طبيب دراز كرده است. طبيب رگ دست وي را قپيده گفته است:

-جرغات خورده بوديد؟

-هه، جرغات خورده بودم، - گفته است زن.

ابوعلي سينا حيران شده است كه چه خيل از رگ دست جرغات خوردن زن را فهميده توانست.

طبيب باز دقت كرده ايستاده گفته است:

-شب گذشته مرغ پلو خورده بوديد مه؟

ابوعلي باز حيران شده است.

طبيب باز به رگ دست زن دقت كرده گفته است:

-دروازة حويلي تان به طرف آفتاب برا نگاه مي كند؟

-هه، به طرف آفتاب برا نگاه مي كند، - گفته است زن.

بعد طبيب از همان زن پول بسياري گرفته دارو داده است و بيمار ديگر را به پيش خود جيغ زده است.

ابوعلي سينا خود بخود فكر كرده است كه جرغات و مرغ پلو خوردن بسيار را فرض كرديم از رگ دستش فهميده توانسته باشد، به طرف آفتاب برا نگاه كردن دروازة حويلي وي را از رگ دست چه خيل فهميدن ممكن است؟ نه در اينجا يك حيلة است كه من بايد آنرا فهمم و تا نفهمم، از اينجا نمي روم.

طبيب بعد ديدن بيمار ديگر به ابوعلي نگاه كرده گفته است:

-شما مرحمت كنيد.

-درد من بسيار وزنين، اين بيماران را ديده گسيلانيد. من را از همه ثاني مي بينيد، - گفته است ابوعلي سينا.

طبيب بيماران را ديده تمام كرده است و خانه براي هردو خلوت مانده است.

ابوعلي سينا آهسته آهسته به طبيب نزديك شده در پهلويش ششته است. در پيش طبيب يك تقوز(بقچه) كتاب بوده است. ابوعلي يك كتاب را گرفته مابينش را كشاده است و زود پوشيده به جايش مانده است و گفته است:

-اين كتاب "قانون مه؟

-هه اين كتاب "قانون" است و شما ابوعلي سينا هستيد كه گريخته به شهر ما  آمده ايد، گفته است طبيب.

ابوعلي سينا باز حيران شده مانده است. طبيب به وي حرمت و احترام به جا آورده مهمانداري كرده است. بعد ابوعلي سينا حادثة به زن بيمار شدگي را از طبيب پرسيده است كه وي در جواب گفته است:

- ديدم كه آستين زن به جرغات آلوده است. دانستم كه تا به اينجا آمدنش جرغات  خورده بوده است.  وقتي كه زن "هه ، جرغات خورده بودم" گفت از لفظش دانستم كه زن يهودي دولتمند است. مرغ پلو خوردن وي را از آن دانستم كه روز شنبه بود. در شب شنبه يهوديان دولتمند مرغ پلو مي خورند. به طرف آفتاب برا نگاه كردن در حولي اش را از آن دانستم كه حولي همة آنها در يك كوچة بلند قطار مي باشد و دروازه ايشان به آفتاب برامد نگاه مي كند.

ابوعلي سينا باز پرسيده است:

-اينها را فهميدم، اما از كجا دانستيد كه من ابوعلي سينا هستم؟

طبيب در جواب گفته است:

اين كتاب "قانون" چند سال باز در دست من است. اولها من نمي دانستم كه اين كتاب"قانون" است. ثانياً چند سال مطالعه كرده نه من از آن چيزي فهميدم و نه شريكانم. بعد شما كه با يك نظر كردن "قانون" بودن آنرا گفتيد، من فهميدم كه به غير از نويسنده اش كسي ديگر اينطور به آساني كدام كتاب بودن آنرا گفته نمي تواند.

در آن دنيا

يك ملاي بخارايي در خوابش به آن دنيا رفته است. ملا روزي به پيغمبر وا خورده است كه وي در بستر بيماري خوابيده است و كسي از حالش خبر نمي گيرد. ملا به زير پاي پيغمبر سر مانده سجده كرده است و از بخاراي شريف بودن خود را فهمانده دعا طلبيده است. پيغمبر بعد دعا به ملا گفته است كه ابوعلي سيناي بخارايي را زود يافته بيار تا كه شفائي پيدا كند.

ملا گفته است:

ا               -ِ رسول خدا، ابوعلي سينا كافر بود كو. وي بايد در دوزخ باشد؟ من كافر را چطور به نزدشما بيارم؟

پيغمبر گفته است:

-در اين دنيا نه كافر هست و نه مسلمان. تيزتر رفته ابوعلي سينا را بيار كه در دو دنياهم مانندوي حكيم دانشمند يافت نمي شود.

ملا دودوان رفته ابوعلي سينا را يافته است. در حقيقت ابوعلي سينا در يك خانة كلان دانشمند و حكيم هاي تمام مملكت  ها را جمع كرده درس مي گفته است. ملا خواهش پيغمبر را به ابوعلي سينا رسانده است. ابوعلي سينا در جواب گفته است:

-به آنكس خدا شفا دهد.

قصة‌ انگشتر

                ابو علي هنگامي كه ازمادرتولد شد ،داية غواص بحرولادت( يعني مادرش ) اورا در تشت (تغاره ) شست و شو نمود , درهمين وقت انگشترين مادرش كه نگين وي فيروزة پر قيمت بود , غايب شد .

                نزديكان ابوعلي از كنيزكي بد گمان شده اورا بسيار زدند وآن بيگناه را مانند حلقة انگشترين دركورة عقوبت انداختند و بد نش رااز ضرب چوب چون نگين فيروزة انگشترين كبود ساختند .

                درين وقت حالت عجيبي رخ داد: هرگاهي كه به جفا وايزاي كنيزك مشغول مي شدند , ابوعلي فرياد كشيده به گريه مي درامد و بي آرام مي گرديد.هنگامي كه از جفاي كنيزك دست نگاه مي داشتند ,‌ابوعلي از گريه باز ايستاده , خاموش مي شد .

                نزديكان ابوعلي اين حال را ديده درتعجب افتادند , مجبوراٌ دست از آزار كنيزك نگاه داشته انگشترين راگمشده حساب كردند.آن زماني بود كه لعل درخشان ابو علي درتكلم آمد , يعني سر كرده به گپ درامد , اولين سخني كه به زبان آورد اين بود :‌

                -شما,- گفت اوبه نزديكان خود نگاه كرده,-درحق آن كيزك عجب  ستمي نموديد .وقتي كه مرا مادرم شست و شو مي كرد, ديدم كه انگشترين وي درتغاره افتاد , من سخن كرده نمي توانستم كه شمارا خبر دار گردانم .

                پس فرمود كه آنجاي آب تغاره ريخته شده راكافته , جستجو نمايند .درحقيقت انگشترين گمشده از آنجا بدست درامد .

فراست ابن سيناي يكساله

                … گويند فراست ابوعلي سينا به مرتبة بود كه درعهد يك سالگي لعلي از مادرش گم شد . چنانكه درجايي نهاده فراموش كرده بود . تا چند وقت براي آن لعل افسوس خوردند . بعد ازيك چند سال كه ابو علي گپ زني راياد گرفت, روزي مادرش ازآن لعل ياد كرده وباز افسوس خورد.

                بو علي گفت: “شما در فلان جاي لعل را مانديد كه آن روز مرا قوت گويايي نبود، وگرنه نشان ميدادم.”

                مادر او شادان شده او را در بر گرفته نوازش مادرانة بسيار نمود و آن لعل را از آنجاي برداشت.

طفل كوچك و هوش بزرگ

                شيخ الرئيس ابوعلي ابن سينا يك روز در دكان آهنگرپسري را ديد كه از آهنگر آتش مي طلبيد و چيزي كه آتش را در آن بگذارد همراه خود نداشت.

                آهنگر از آن طفل پرسيد:

-          آتش هست، اما چه گونه آنرا ميبري؟

طفل قدري تأمل كرد و سپس خم شد و مشتي خاك خشك بر كف دست خود گسترد و آنگاه همان دست را به طرف آهنگر دراز كرد و گفت:

-          آتش را در اينجا بگذار.

ابن سينا از هوش آن كودك متعجب شد و در صدد تربيت او بر آمد و به تعليم وي همت گماشت

تا اينكه يكي از فاضلترين شاگردان او به شمار رفت و در جملة فلسفة اسلام شهرت يافت. اين طفل ابوالحسين  بن مرزبان ديلمي بود كه در سال 458 وفات يافت.

گردنبند

                ميگويند كه بوعلي چون پا به جهان گذاشت، ماه ها او را زير سبد ميگذاشتند تا پناهگاهي براي او باشد و او گاهي در جواني ميگفت كه به ياد دارم در كودكي آسمان را طوري ديگر ميديدم كه داراي روزن هاي كوچكي (خرد-خرد) بود و در جائي بودم كه بالاي آن سوراخ سوراخ بود. و نيز به ياد دارم كه مادرم در كودكي من درگذشت، خاله ام از رنج خواهر خود بر سر و جانم ميكوفت و من از سوراخ هاي سبد به بيرون نگاه ميكردم.

                ديدم در رفت و آمد و گريه و زاري و بر سر زدنش چيزي در چاه افتاد. پس از دوازده سال كه روزي دائيزه (خاله) براي من گزارش مرگ مادرم و گم كردن گردنبند خود را ميگفت، گفتم:

                - . . . من ميدانم گردنبند تو كجاست، زيرا آن روز از سوراخ هاي سبدبه بيرون نگاه مي كردم و ديدم كه گردنبند تو در چاه افتاد”.

                چون اينرا گفتم، بيدرنگ بر سر چاه رفتند و گردنبند را يافتند.

طفل زيرك

                نقل ميكنند كه يك روز، وقتي كه ابوعلي سينا در گهواره با روي گشاده ميخوابيده است، مادرش انگشترين طلائي اش را گم كرده است. وي از كنيزك خانة خود بد گمان شده او را با دشنام و ملامت زير ضرب كلتك گرفته است. هر دفعه كه مادر كنيزك را ميزده است، طفل بي طاقت و بيقرار ميشده است و با آواز بلند گريه مي كرده است.

                از بين يكچند وقت گذشته است. در اين مدت ابو علي ابن سينا را هروك شده زبان براورده است. يك بيگاه وي به مادرش كه در خانه همراهش رو برو نشسته بود است، گفته است:

آچه جان، در وقت هاي گهوارگي من شما انگشترينتان را گم كرده بوديد و گمان داشتيد كه اين كار كنيزك است. با اين گمان بد هرگاه كه شما كنيزك بيچاره را عذاب ميداديد، من ناآرام ميشدم و داد زده گريه ميكردم. زبان نداشتم كه عيان را به شما بيان كنم. كنيزك بيگناه است و انگشترين شما را او نگرفته است. حقيقت حال اينطور مي باشد: روزي من در گهواره با روي كشاد مي خوابيدم كه شما نزد آبريز دست مي شستيد. خود همان وقت انگشترين از دستتان برامد به آبريز افتاده بود. اما شما ازين واقعه خبر نداشتيد و بعد از آن كه با خبر شديد، به كنيزك درافتاديد و او را ناحق گنهكار كرديد.

                مادر از سخنان كودكش حيران مانده است  و به خدمتگار فرموده است كه او لاي آبريز را بيرون كند.

                خدمتكار اين امر را فوراً بجا آورده است. بعد مادر لاي را از غربال گذرانيده است و انگشترينش را يافته است.

                از همان روز اعتباراً پدر و مادر به فرزندشان توجه مخصوص ظاهر ميكردگي شده اند و به تعليم و تربية او عازم گشته اند.

قوت حافظه در عهد طفوليت

                ميگويند كه ابن سينا گفته بود:

من به ياد دارم كه بسيار خرد سال بودم و به و روايتي تازه قدم به جهان گذاشته بودم. يك روز مادرم مرا بر روي زمين خوابانيده بود. من در آن روز آسمان را سوراخ سوراخ ديدم.

اين حرف ها را براي مادر ابن سينا نقل كردند و او گفتة پسرش را بدين گونه تصحيح و تصديق كرد:

- وقتي كه حسين (ابن سينا) به دنيا آمد، بنا بر رسمي كه در شهر ما رايج است او را به روي زمين، در زير آسمان مي خوابانيدم و غربال را روي او مي گذاشتم تا حيواناتي از قبيل گربه و مرغ و غيره به او آسيب نرسانند و خود به كارهاي خانه سرگرم ميشدم. اينكه او آسمان را سوراخ سوراخ ديده است، بنابر آن است كه چشمه هاي غربال را ميديده است.

كودكي كه دانشمند بزرگ را به هراس انداخت

                گويند در بين سنين ده سيزده سالگي ابن سينا سفري در پيش داشت. نزد يكي از همسفران وي كتاب بزرگ و پر محتوائي بود كه آنرا به حيث يك اثر بكر و بديع به اسم تحفه به پادشاهي ميبرد. پور سينا كتابرا از او طلب كرد، نخست آن مرد از دادن كتاب هراس نمود و امتناع ورزيد. اما اصرار بوعلي سينا كارگر افتاد و صاحب كتاب به خواست او رضا داد.

                استعداد و ذكاوت پور سينا تا بدان جا بود كه با يك بار خواندن در طول راه همه مطالب آنرا حفظ و كتاب را به صاحبش مسترد كرد.

                آن شخص كتاب را نزد پادشاه تقديم نمود، از تازگي و بي بدل بودن آن سخنها گفت وصلة فاخر كسب كرد. پس از مدت كوتاهي آن شخص در محضر پادشاه از دانش و فضل ابن سيناي كودك يادآور شد. و به احضار بوعلي سينا امر داد و چون حاضر آمد، پادشاه از وجود كتاب با چنان اوصافي كه ذكر رفت، سخن به ميان كشيد. پور سينا في الفورهي بر همه مطالب كتاب و رموز و پيچيدگي هاي آن روشني انداخت. اين امر نويسندة كتاب را مورد غضب پادشاه قرار داد. چه مخالف وعده  مبني بر بديع بودن اثرش ,طفل خورد سال بر فهم همه مطالب آن قادر و از محتوياتش آگاه بود.

                نويسنده جهت رفع غضب سلطان و هم اثبات ادعايش از برخورد با طفلي كوچكي در راه و جريان گرفتن كتاب و خواندن آن در فرصت كوتاه به پادشاه نقل كرد. بعدي كه روشن گرديد كه آن طفل همين ابن سينا بوده است، هم پادشاه و هم نويسنده هردو بر نبوغ و استعداد او تحسين و آفرين كردند.

حادثة اعجاب انگيز

                مشهور است كه هنگام طفوليت آن گاه كه ابن سينا كودك گهواره اي بيش نبود، گهواره پوش او دزديده شد. قافلة زمان پي هم در حركت بود. روزها، ماه ها و سال ها يكي بعد ديگري سپري ميشد. آن كودك گهواره اي به مرد كامل و معروف مبدل گرديد و به سير و سفر پرداخت، از شهري به شهر ديگر طي طريق ميكرد تا ائيكه در يكي از شهرها شخص همان گهواره پوش دزديده را بشناخت و گفت:

-          اين گهواره پوش از آن من است كه در ايام طفوليتم دزديده بودي و اكنون كه آنرا ديدم، شناختم. گهواره پوشم را بده!

دزد گفت:

-          اين حادثه اعجاب انگيز است.

در يتيم

                نقل مي كنند كه ابو علي از پدر خود يكساله يتيم ماند . . . روزي كنيزكي او را به روي كتفش برداشته براي سير و گشت به طرف بازار روان شد. در راه گذارش بدر مدرسة افتاد كه طاق ايوانش مانند ابروي خوبان طاق وخشت فرش صفحة عالي مقامش مانند نيراعظم در صفا و نور شهرة آفاق . . .

                بيت:

                چنان ز هيبت آن طاق آمدي به خيال

                كه سر به يكديگر آورده بر فلك دوهلال

                در داخل آن مدرسه جمعي از طلبه گان علم و ارباب گفت و شنود به مباحثه و مناظره مشغول بودند. آواز غلغله و بحث و مجادلة آنها تا درجة بلند بود كه گويا گنبد افلاك را به لرزه مي انداخت.

                وقتي كه ابوعلي آواز آن جماعت را شنيد، به طرف مدرسه ميل كرده در حركت افتاد. كنيزك ميل كودك را به نظر گرفته به مدرسه داخل شد و نظاره كنان قدم نهاده به پيش آن جماعتي كه مشغول درس خواني بودند، رفته ايستاد.

                نگاه چشم مدرس به روي ابوعلي افتاد و با دقت نگاه كرد. آثار دقيق فهمي، فراست، هوش سرشار و ذكاوت از رخسارة كودك نمودار شده مي ايستاد. مدرس تحمل نموده در تفكر افتيده خود گفت " آن چيزي كه من از ادراك اين كودك تصور كرده ام، اگر به اين جماعت اظهار نمايم، زبان به منع اين مقدمه كشايند، باور نكرده مقابل برايند و در مجلس ها نقل نمايند.

                وقتي كه طلبه گان استاد خود را اين طريق به حيرت و انديشه دريافتند، سوال نمودند كه " مخدوما . . . مدت زياد است كه شما به اين كودك نگاه كرده نشسته ايد. ما آثار تعجب از احوال شما مشاهده مي كنيم".